Ευχάριστη έκπληξη ήταν για τους Αθηναίους η αποκάλυψη των όψεων του Μεγάρου Κούπα, στην οδό Πανεπιστημίου 6, ανάμεσα στη Βουκουρεστίου και την Κριεζώτου. Ελαμψε το νεοκλασικό μέγαρο, έργο του Ερνέστου Τσίλλερ, και φώτισε το κέντρο της Αθήνας. Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί η αποκατάσταση (επαναφορά) του ζωγραφικού διακόσμου στην πρόσοψη του μεγάρου, με τον θερμό χρωματικό συνδυασμό της ώχρας και της τερακότας. Και μόνο το στοιχείο αυτό προσδίδει στο έργο της αποκατάστασης του ιστορικού κτιρίου τη ζητούμενη υπεραξία σε ένα πολυσύχναστο σημείο του κέντρου των Αθηνών σε γειτνίαση με την πλατεία Συντάγματος και σημαντικά κτίρια αναφοράς του 19ου και του 20ού αιώνα.
Το Μέγαρο Κούπα χτίστηκε το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα, ως ιδιωτική επένδυση του βιομήχανου Αχιλλέα Κούπα (ή Κούππα), ο οποίος ήταν ιδιοκτήτης μηχανουργείου στον Πειραιά. Γεννημένος στη Μυτιλήνη, με καταγωγή από την Κεφαλονιά και τη Λέσβο, ενεπλάκη από νωρίς στις επιχειρήσεις της πολυμελούς οικογένειας, αρχικά στην Κωνσταντινούπολη και μετέπειτα στον Πειραιά. Εκεί, ίδρυσε το 1882 το «Νέον Μηχανουργείον» με τίτλο «Η Εργάνη Αθηνά». Πιθανώς εκείνη την εποχή ή λίγο μετά παρήγγειλε το κτίριο στον Ερνέστο Τσίλλερ. Η ανέγερση του μεγαλοπρεπούς μεγάρου, που είχε χρήση για κατοικία, γραφεία και καταστήματα, ήταν μία δήλωση ευμάρειας, εξωστρέφειας και πίστης στο μέλλον. Στην εποχή του ήταν ένα από τα πιο εντυπωσιακά και μεγάλα ιδιωτικά μέγαρα στη χώρα. Ηταν στο διάστημα αυτό, στη λεγόμενη ευρύτερα «τρικουπική» περίοδο, που η Αθήνα επιδεικνύει αστική ωριμότητα με σειρά ιδιωτικών και δημοσίων έργων (Ζάππειο, Ακαδημία Αθηνών κ.ά.).
Οι γενιές που μεγάλωσαν στην Αθήνα μεταπολεμικά ποτέ δεν είχαν αντικρίσει το Μέγαρο Κούπα όπως το βλέπουμε σήμερα. Ιδιοκτησία εν μέρει του Εμπειρίκειου Ιδρύματος (υπάρχουν ακόμη αρκετοί μικρότεροι συνιδιοκτήτες), το κτίριο ήταν αρχικά τριώροφο με ιδιαίτερο διάκοσμο στη στέψη. Στη διάρκεια του Μεσοπολέμου, λίγο μετά το 1930, προστέθηκε ο τελευταίος όροφος, όπως συνέβη καθ’ ύψος ή κατά πλάτος και σε άλλα μέγαρα του 19ου αιώνα. Οπως αναφέρει στην «Κ», το μέλος του Δ.Σ. του Εμπειρικείου Ιδρύματος κ. Γιάννης Χατζηγεωργίου, καθηγητής και πρύτανης του Ε.Μ. Πολυτεχνείου, «το Εμπειρίκειον Ιδρυμα από την ίδρυσή του (1964), βάσει των διατάξεων της από 27.12.1960 διαθήκης του Μιλτιάδη Γ. Εμπειρίκου, στεγάστηκε στο Μέγαρο Κούπα. Ο Μιλτιάδης Εμπειρίκος αγόρασε το 1/3 περίπου, με αποτέλεσμα να εγκατασταθεί το Εμπειρίκειον Ιδρυμα στον 3ο όροφο του κτιρίου. Η ριζική ανακαίνιση αυτής της σημαντικής πολιτιστικής παρακαταθήκης ήταν βασικό μέλημα του Ιδρύματος».
Ο ζωγραφικός διάκοσμος
Η αποκατάσταση ήταν ένα φιλόδοξο και πολυεπίπεδο έργο που ανέλαβε η ειδικευμένη οικογενειακή εταιρεία Παλαιοπάνου. H φρίζα στο χρώμα της τερακότας σημειώνει ως όριο τη συνάντηση του αρχικού κτιρίου του 19ου αιώνα με την προσθήκη του Μεσοπολέμου. Ο ζωγραφικός διάκοσμος σφραγίζει πλέον την όψη του κτιρίου. «Εγινε σταδιακή αποκάλυψη του διακόσμου στα φατνώματα του 2ου ορόφου με σκοπό να κατανοηθεί το μοτίβο το οποίο αποτελείται από τριπλά και μονά σχέδια κοινού ύψους και τριών διαφορετικών πλατών», εξηγεί ο κ. Αγγελος Παλαιοπάνος. «Εκπονήθηκε και κατατέθηκε στην Εφορεία Νεωτέρων Μνημείων η συμπληρωματική μελέτη για την αναπαραγωγή των μοτίβων του ζωγραφικού διακόσμου, από τον ζωγράφο συντηρητή Ηλία Τζήμα». Ο ίδιος σε συνεργασία με τον ζωγράφο Γεώργιο Παπουτσή φιλοτέχνησαν το σύνολο του ζωγραφικού διακόσμου.
Την αρχιτεκτονική μελέτη του έργου εκπόνησε ο αρχιτέκτων μηχανικός Γεώργιος Ιωαννίδης, ο οποίος είναι και ο επιβλέπων μηχανικός του έργου, ενώ τεχνικός σύμβουλος ήταν ο πολιτικός μηχανικός Αναστάσιος Κωνσταντέας (Κappa Advice). Το έργο της αποκατάστασης ήταν ιδιαίτερα απαιτητικό. Οπως μας πληροφορεί ο κ. Παλαιοπάνος, «η αρχική μακέτα του Τσίλλερ παρουσίαζε επιπρόσθετο πλούσιο διάκοσμο στις ποδιές των παραθύρων του 2ου ορόφου, καθώς και “φούντες” στη ζώνη άνωθεν των διακοσμημένων φατνωμάτων του 2ου. Δυστυχώς αυτές δεν βρέθηκαν κατά τη διερεύνηση. Ενδεχομένως να μη διακοσμήθηκαν εξαρχής για λόγους οικονομίας είτε να καταστράφηκαν από μεταγενέστερες επεμβάσεις στις όψεις».
Παρ’ όλα αυτά, η σημερινή όψη του κτιρίου αποκαλύπτει ένα πλούσια διακοσμημένο μέγαρο. Επιβλέπων των εργασιών συντήρησης και συντηρητής των μαρμάρινων διακοσμητικών στοιχείων ήταν ο Νικόλαος Ματούλας. Kαθώς πολλοί αναρωτιούνται για τον ζωγραφικό διάκοσμο, ο κ. Αγγελος Παλαιοπάνος μας πληροφορεί πως «ο Τσίλλερ συνήθιζε να εφαρμόζει τέτοιου είδους διακόσμηση μεταξύ των παραστάδων των πεσών, όπως π.χ. στο κτίριο της Βαρβακείου Αγοράς, όπου ο διάκοσμος διακρίνεται επί της οδού Σοφοκλέους σε μαύρο φόντο, δυστυχώς σε πολύ κακή κατάσταση». Η Αθήνα έχει κερδίσει πλέον ένα κτίριο-αξιοθέατο.
