Στις αρχές της δεκαετίας του 1950, ο Ορσον Γουέλς επισκέπτεται με την έφηβη κόρη του, Κρις, τα βουνά της Λα Μάντσα στην Ισπανία. Οταν η νεαρά Γουέλς παρατηρεί τους επιβλητικούς ανεμόμυλους, ρωτά τον μπαμπά της τι είναι αυτοί οι παράξενοι περιστρεφόμενοι μηχανισμοί στον ορίζοντα. Ο Γουέλς της μιλάει για τον Δον Κιχώτη – τον ρομαντικό ιππότη που «πολεμούσε» ανεμόμυλους και κυνηγούσε χίμαιρες έχοντας στο πλευρό του τον πιστό σύντροφο, Σάντσο Πάντσα. Δεν αφηγήθηκε, όμως, μόνο την ιστορία του Θερβάντες. Εδωσε και μια υπόσχεση: μια μέρα, να γυρίσει μια ταινία για τον Δον Κιχώτη.
Ο Γουέλς τήρησε εν μέρει την υπόσχεση που έδωσε στη μικρή Κρις. Από το 1955 μέχρι και σχεδόν το τέλος της ζωής του το 1985 γύριζε και ξαναγύριζε, έγραφε και διόρθωνε σκηνές, μόνταρε, ντούμπλαρε και αναπροσάρμοζε το δικό του όραμα για τον «Δον Κιχώτη»· ένα όραμα που δεν ολοκληρώθηκε ποτέ. Μέχρι σήμερα, που τρεις ταινιοθήκες –η ισπανική, η ιταλική και η γαλλική– σε συνεργασία με το κινηματογραφικό μουσείο του Μονάχου, αναλαμβάνουν το έργο αποκατάστασης και ανασύνθεσης του υλικού που άφησε πίσω του ο Γουέλς όταν έφυγε από τη ζωή πριν από 40 χρόνια.
Επικεφαλής αυτής της προσπάθειας ο Εστέβε Ριαμπάου, ιστορικός του σινεμά, συγγραφέας και ένας από τους πιο αναγνωρισμένους ερευνητές του έργου του Γουέλς. Λίγες ημέρες αφότου το πρότζεκτ ανακοινώθηκε επίσημα στο Il Cinema Ritrovato στην Μπολόνια, ο Ριαμπάου μίλησε στην «Κ» για τη φιλόδοξη «επιχείρηση» ολοκλήρωσης της ταινίας και για το όραμα ενός μύθου της 7ης Τέχνης που μετασχηματιζόταν και ανατρεπόταν κάθε φορά που το «ξανασκάλιζε». Παράλληλα, απαντά στο ερώτημα σχετικά με το πότε θα ολοκληρωθεί η ταινία, επικαλούμενος μια περιπαικτική ατάκα του ίδιου του Ορσον Γουέλς.
Στα χνάρια του μύθου
Πριν φτάσουμε όμως εκεί, ρωτάμε τον Ριαμπάου πότε και πώς ξεκίνησε αυτή η προσπάθεια. Επιστροφή στην Μπολόνια, δύο χρόνια πριν. Μετά την προβολή μιας αποκατεστημένης, πολύωρης εκδοχής του «Ναπολέοντα» του Αμπέλ Γκανς, ο Ριαμπάου θα έριχνε την ιδέα στο τραπέζι: «Και γιατί να μη γίνει τώρα ο “Δον Κιχώτης”;». Αυτή θα ήταν η άτυπη –αλλά ενθουσιώδης– αφετηρία του συντονισμού μεταξύ των εμπλεκόμενων φορέων.
Ο ίδιος γνωρίζει καλά το μέγεθος της πρόκλησης. Ισως επειδή όσο κανείς βαθαίνει την αναζήτηση στη βιβλιογραφία γύρω από τον φιλμικό «Δον Κιχώτη», αισθάνεται σαν τον Ιππότη της Λα Μάντσα: η έρευνα μπορεί να διαρκέσει αενάως, να προκύπτουν πάντα νέα δεδομένα που ανατρέπουν τα προηγούμενα – εκδοχές και διαπιστώσεις αντιφατικές γύρω από ένα «bigger than life» όραμα μιας κινηματογραφικής διάνοιας ή γύρω από ένα ακόμη τρικ του «ταχυδακτυλουργού» Γουέλς;
Ζητάω από τον Ριαμπάου να βάλει τα πράγματα σε μια σειρά. Οι πρώτες δοκιμές έγιναν το 1955 και τα γυρίσματα ξεκίνησαν στο Μεξικό το 1957, λέει. Μετά το Μεξικό, ο Γουέλς συνέχισε στην Ιταλία και έως περίπου τα μέσα της δεκαετίας του 1960 στην Ισπανία. Θα συνέχιζε να γυρίζει σκηνές από το 1969 έως και το 1972, παρότι ο πρωταγωνιστής του, Φρανσίσκο Ρεϊγκέρα, είχε πλέον φύγει από τη ζωή. Το 1972 θα πέθαινε και ο Ακίμ Ταμίροφ (Πάντσα), αγαπημένος συνεργάτης του Γουέλς.
Ο Ριαμπάου παρατηρεί ότι κατά τη δεκαετία του 1960, ο Γουέλς αρχίζει και τροποποιεί την προσέγγισή του. Απομακρύνεται από την προοπτική μιας σχετικά πιστής διασκευής του έργου του Θερβάντες και προσανατολίζεται σε ένα είδος κινηματογραφικού δοκιμίου που, κατά τον Ριαμπάου, πλησιάζει αισθητικά και υφολογικά το «F For Fake», φιλμ στο οποίο ο Γουέλς πραγματεύεται την έννοια της αλήθειας, του ψέματος, της απάτης – αλλά και του απατεώνα, του πλαστογράφου, του ίδιου του του εαυτού.
Ο Δον Κιχώτης δεν ήταν απατεώνας, αλλά ένας ήρωας βουτηγμένος στην πλάνη, στις φαντασιώσεις, σε έναν ρομαντισμό υπέρβασης των περιορισμών που θέτει η πραγματικότητα. Αυτό είναι το σημείο συνάντησής του με τον Γουέλς. «Θα μπορούσαμε να πούμε ότι ταυτίζεται μαζί του. Κυνηγάει χίμαιρες, είναι ιδεαλιστής αλλά διχάζεται. Είναι ταυτόχρονα και Δον Κιχώτης και Σάντσο. Με τον Σάντσο στην ταινία να φέρνει στον νου τον κινηματογραφικό Φάλσταφ του Γουέλς», παρατηρεί ο Ριαμπάου. Ως προς αυτή την προσωπική σύνδεση, ο κριτικός κινηματογράφου Τζόναθαν Ροζενμπάουμ είχε εκφράσει την εκτίμηση ότι ο Γουέλς δεν ολοκλήρωσε τον «Δον Κιχώτη», πιθανώς επειδή δεν θα άντεχε να δει τον ήρωα να πεθαίνει, εγκαταλείποντας τις φαντασιώσεις του.
Ο άθλος της ανασύνθεσης
Οποια κι αν είναι η αλήθεια, σήμερα, 40 χρόνια μετά τον θάνατό του, μια απόπειρα ανακατασκευής της ταινίας εκ των πραγμάτων δεν θα σηματοδοτεί ένα πλήρες «τέλος». Ο Ριαμπάου έχει συγκεντρώσει, μελετά και προσπαθεί να ανασυνθέσει και να οργανώσει σε μια ενιαία φόρμα ταινίας πάνω από 2.000 σελίδες σεναρίου. Οπως λέει, υπάρχουν σκηνές που έχουν γραφτεί, αλλά δεν γυρίστηκαν ποτέ. «Φιλοδοξούμε να παρουσιάσουμε το υλικό που διασώθηκε και την ιδέα που είχε ο Γουέλς στο μυαλό του», τονίζει, ξεκαθαρίζοντας πως «δεν θα ξεπεράσουμε κόκκινες γραμμές» και «δεν πρόκειται ούτε να γυριστούν νέες σκηνές, ούτε να χρησιμοποιηθεί η τεχνητή νοημοσύνη για να καλυφθούν αφηγηματικά κενά του πρωτογενούς υλικού».
Το πρώτο και μεγαλύτερο στοίχημα ήταν ακριβώς η συγκέντρωση του πλήρους υλικού, το οποίο βρισκόταν για δεκαετίες διεσπαρμένο σε διάφορες ταινιοθήκες ανά τον κόσμο. Οπως αφηγείται ο Ριαμπάου, πριν από έξι χρόνια, η Ογια Κοντάρ, συνεργάτις και τελευταία σύντροφος του Γουέλς, του είχε πει πως τελευταία επιθυμία της είναι να μαζευτεί το σύνολο του υλικού του «Δον Κιχώτη» στην Ισπανία. Ηδη η ίδια είχε εξασφαλίσει το υλικό της ταινίας που βρισκόταν στην Ιταλία, «σημείο-κλειδί», όπως λέει ο Ριαμπάου, στην πορεία εξέλιξης του εγχειρήματος. Η μάχη με τη γραφειοκρατία τα τελευταία δύο χρόνια δεν θα μπορούσε να πτοήσει τους συντελεστές. «Ο Δον Κιχώτης είναι ένα κρυμμένο διαμάντι, ένας μύθος που συνέλαβε το μυαλό ενός μεγαλειώδους δημιουργού, ενός σπουδαίου γραφιά, ενός πραγματικού ταχυδακτυλουργού», εξηγεί ο συντονιστής του πρότζεκτ.
«Ο Δον Κιχώτης είναι ένα κρυμμένο διαμάντι, ένας μύθος που συνέλαβε το μυαλό ενός μεγαλειώδους δημιουργού, ενός σπουδαίου γραφιά, ενός πραγματικού ταχυδακτυλουργού». -Εστέβε Ριαμπάου, ιστορικός του σινεμά, συγγραφέας, μελετητής του έργου του Γουέλς
Δεν είναι, πάντως, η πρώτη φορά που κάποιος προσπαθεί να ανασυνθέσει τα κομμάτια της ταινίας. Πιο γνωστή –και κατά γενική ομολογία αποτυχημένη– περίπτωση ήταν εκείνη που παρουσίασε το 1992 ο άλλοτε συνεργάτης του Γουέλς, Χεσούς Φράνκο. Σημεία της ταινίας του 1992, καθώς και άλλα φιλμικά σπαράγματα που διασώζονται, καταμαρτυρούν το μεγαλείο της σύλληψης του Γουέλς. Χαρακτηριστική, η σκηνή όπου ο Σάντσο και ο Δον Κιχώτης «προσγειώνονται» σε μια κινηματογραφική αίθουσα. Ο Σάντσο δεν βρίσκει τον συνοδοιπόρο του και τελικά κάθεται δίπλα σε ένα μικρό κορίτσι που του προσφέρει ένα γλειφιτζούρι. Μερικές θέσεις πιο κει, ο Δον Κιχώτης ενώ παρακολουθεί καθηλωμένος την ταινία εποχής με ιππότες και μάχες που προβάλλεται, σηκώνεται, βγάζει το σπαθί του και επιτίθεται στη μεγάλη οθόνη. Θέλει να μπει και ο ίδιος στη μάχη. Εις μάτην. Το μόνο που καταφέρνει είναι να καταστρέψει το πανί, όσο τα παιδιά της γαλαρίας ζητωκραυγάζουν – πλην του μικρού κοριτσιού με το γλειφιτζούρι που κοιτάζει απογοητευμένο τον ήρωα. Ο φιλόσοφος Τζόρτζιο Αγκαμπέν είχε γράψει για αυτά «τα σπουδαιότερα έξι λεπτά της ιστορίας του σινεμά» ότι ο Δον Κιχώτης δείχνει πως πρέπει να αγαπήσουμε τις φαντασιώσεις μας, ακόμη κι αν οδηγούν στην καταστροφή, ακόμη κι αν η Δουλτσινέα που νομίζουμε ότι σώσαμε δεν θα μας αγαπήσει ποτέ.
70.000 μέτρα φιλμ
Εχει έρθει η ώρα για το τελευταίο, μεγάλο ερώτημα προς τον Ριαμπάου: Τελικά πότε θα δούμε το έργο να ολοκληρώνεται; Αυτή τη στιγμή, οι ταινιοθήκες είναι στη διαδικασία ψηφιοποίησης του υλικού –περίπου 70.000 μέτρων φιλμ– ενώ ο ίδιος εργάζεται πάνω στο σενάριο, απαντά. «Το 2027 θα ακολουθήσει η αντιστοίχιση του ψηφιακού υλικού με το σενάριο και το τελικό μοντάζ προγραμματίζεται για το 2028», συμπληρώνει. Σε αντίθεση με το «The Other Side of the Wind» –μια άλλη ανολοκλήρωτη ταινία του Γουέλς που ανασυνέθεσε πριν από μερικά χρόνια το Netflix– ο στόχος του Ριαμπάου και των συνεργατών του στις δημόσιες ταινιοθήκες δεν είναι εμπορικός.
Ο φιλόσοφος Τζόρτζιο Αγκαμπέν είχε γράψει για αυτά «τα σπουδαιότερα έξι λεπτά της ιστορίας του σινεμά» ότι ο Δον Κιχώτης δείχνει πως πρέπει να αγαπήσουμε τις φαντασιώσεις μας, ακόμη κι αν οδηγούν στην καταστροφή, ακόμη κι αν η Δουλτσινέα που νομίζουμε ότι σώσαμε δεν θα μας αγαπήσει ποτέ.
Τον φοβίζει άραγε η «κατάρα» που κατατρύχει το έργο με το οποίο καταπιάνεται; «Νιώθω μεγάλη χαρά και μεγάλη ευθύνη. Ομως είμαι ήρεμος γιατί ξέρω ότι στην πραγματικότητα δεν θα ολοκληρώσουμε αυτό που δεν ολοκληρώθηκε ποτέ», απαντά με χιούμορ. Αλλωστε, όπως συμπληρώνει, και ο ίδιος ο Γουέλς, όταν κάποτε είχε δεχτεί το ίδιο ερώτημα, είχε πει: «Σκέφτομαι να αλλάξω τον τίτλο της ταινίας και να τον κάνω: “Πότε θα ολοκληρώσω τον Δον Κιχώτη;”».
