Τι συμβαίνει όταν ένας άνθρωπος παύει να είναι χρήσιμος; Η αμείλικτη απάντηση που δίνει ο Χάινερ Μίλερ στον δικό του «Φιλοκτήτη» είναι σχεδόν σοκαριστική: «Τον μετατρέπεις σε ένα “χρήσιμο πτώμα”». Στον αρχαιολογικό χώρο Καβειρίου, στη Λήμνο, ακριβώς δίπλα στη μυθική σπηλιά του ομηρικού ήρωα, η αρχαία τραγωδία θα συναντήσει στις 4 και 5 Αυγούστου τη σκοτεινή πολιτική ανατομία του 1965. Εκεί, ο σκηνοθέτης Αλέξανδρος Ευκλείδης, γνωστός από την πορεία του στην όπερα και στο μουσικό θέατρο, αποφασίζει να «ρισκάρει», αφήνοντας για λίγο το είδος με το οποίο έχει ταυτιστεί, για να αναμετρηθεί με ένα από τα σημαντικότερα κείμενα της παγκόσμιας δραματουργίας, στο πλαίσιο του θεσμού «Ολη η Ελλάδα ένας πολιτισμός».
«Τολμώ να πω ότι για μένα ο “Φιλοκτήτης” του Μίλερ είναι εξίσου σπουδαίος με του Σοφοκλή. Παρότι διασκευή, παραμένει ένα δύσκολο, απαιτητικό και πολυεπίπεδο κείμενο. Η επιθυμία να δουλέψω πάνω σε αυτό γεννήθηκε μέσα από τις συζητήσεις μου με την Ελένη Βαροπούλου, τη μεταφράστριά του στην Ελλάδα. Ηθελα να θέσω μια πραγματική πρόκληση στον εαυτό μου και να βγω από τη ζώνη ασφαλείας μου», μας λέει ο σκηνοθέτης.
Στο αρχαίο δράμα, ο Φιλοκτήτης είναι ο τραυματισμένος ήρωας που έχει εγκαταλειφθεί στη Λήμνο μετά το δάγκωμα του φιδιού και την κακοφορμισμένη πληγή του, επειδή ο Οδυσσέας τον θεωρεί βάρος για την εκστρατεία. Οταν όμως ένας χρησμός αποκαλύπτει ότι η Τροία θα πέσει μόνο αν οι Ελληνες αποκτήσουν το τόξο του Ηρακλή, το οποίο έχει ο Φιλοκτήτης, ο Οδυσσέας και ο Νεοπτόλεμος επιστρέφουν για να το πάρουν. Εκεί γεννιέται η ηθική σύγκρουση του Σοφοκλή, όπου η εξαπάτηση –το σχέδιο να παραπλανηθεί ο Φιλοκτήτης για να παραδώσει το τόξο– συναντά τις ενοχές, δηλαδή την άρνηση του Νεοπτολέμου να προδώσει έναν αβοήθητο άνθρωπο.
Στον Μίλερ, η διάσταση αυτή εξαφανίζεται. Ο στόχος τους είναι αποκλειστικά το τόξο που θα κρίνει την έκβαση του πολέμου, και ο Φιλοκτήτης αντιμετωπίζεται ως μέσο για να αποκτηθεί. «Ο θεατρικός συγγραφέας, μένοντας στην Ανατολική Γερμανία, κατέγραψε τα αδιέξοδα της κομμουνιστικής ουτοπίας, και αυτή η οπτική διαπερνά την κατάληξη που δίνει στη δική του εκδοχή του μύθου», αναφέρει ο σκηνοθέτης και συνεχίζει: «Σε αντίθεση με τον Σοφοκλή, στον Μίλερ ο Νεοπτόλεμος αποφασίζει να σκοτώσει τον Φιλοκτήτη όταν πια δεν μπορεί να προσφέρει τίποτα στον πόλεμο και να τον παρουσιάσει ως θύμα του πολέμου της Τροίας. Θα έλεγε κανείς ότι αυτό θυμίζει την ιστορία του κομμουνιστικού κινήματος, που συχνά στηρίχθηκε στους νεκρούς του· ανθρώπους που δικαιώθηκαν μόνο μετά θάνατον, επειδή όσο ήταν ζωντανοί δεν χωρούσαν εύκολα στο αφήγημα. Εγιναν έτσι σύμβολα πάνω στα οποία χτίστηκε νόημα, σε μια εποχή που το πραγματικό νόημα είχε ήδη χαθεί».
Μια από τις πιο συνηθισμένες ερωτήσεις που δέχονται οι σκηνοθέτες όταν καταπιάνονται με πολιτικά ή ιδεολογικά φορτισμένα έργα είναι το κατά πόσον η παράσταση θα συνομιλήσει με το σήμερα. «Το έργο δεν χρειάζεται καμία τεχνητή επικαιροποίηση. Είναι ένα πρόσφατο αριστούργημα του 20ού αιώνα που λειτουργεί αυτόνομα. Ενώ ο Σοφοκλής μπορεί να χρειάζεται μετάφραση ή διαμεσολάβηση λόγω μεγάλης χρονικής απόστασης, ο Μίλερ μιλάει απευθείας στο σήμερα με τη δική του, έστω δυσπρόσιτη, γλώσσα. Μάλιστα, σπουδαίοι σκηνοθέτες όπως ο Κάστορφ ή ο Γκότσεφ χρησιμοποίησαν το υλικό του Μίλερ για να επικαιροποιήσουν τον Αισχύλο ή τον Ευριπίδη», καταλήγει.
«Φιλοκτήτης», του Χάινερ Μίλερ, σε σκηνοθεσία Αλέξανδρου Ευκλείδη, 4 και 5 Αυγούστου, Λήμνος.
