Σαν ερευνητικό ερώτημα δεν είναι… ουρανοκατέβατο. Αλλωστε, το έχουν ήδη «απαντήσει» θετικά και άλλοι μεσογειακοί πολιτισμοί της Εποχής του Χαλκού. Στη δεκαετία του 1980 ο ερευνητής του «Δημόκριτου» Γιώργος Βαρουφάκης (1925-2021) το έθεσε στο πλαίσιο του ελλαδικού χώρου, όμως οι μέθοδοι της εποχής δεν είχαν οδηγήσει σε σαφή συμπεράσματα. Μέχρι που πρόσφατα ο καθηγητής Ματιέ Γκουνέλ του Εθνικού Μουσείου Φυσικής Ιστορίας της Γαλλίας θέλησε, αξιοποιώντας τη βοήθεια της ομότιμης καθηγήτριας Προϊστορικής Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών Ελένης Μαντζουράνη, να θέσει εκ νέου την ερώτηση, επιστρατεύοντας σύγχρονα εργαλεία. Η κ. Μαντζουράνη συνοψίζει την έρευνά τους ως εξής: «Μελετήσαμε αντικείμενα από σίδηρο που ανήκουν στη μεταβατική περίοδο από το τέλος της Εποχής του Χαλκού μέχρι τις αρχές της Εποχής του Σιδήρου», λέει στην «Κ» και συνεχίζει: «Θελήσαμε να διαπιστώσουμε αν είναι κατασκευασμένα από κανονικό, ορυκτό, χυτό σίδηρο ή αν ο σίδηρος αυτός προερχόταν από μετεωρίτες».
Μέταλλο από τα ουράνια σώματα, λοιπόν. Που οι τεχνίτες της εποχής θα εντόπισαν, θα συνέλεξαν και θα το μετέτρεψαν σε ιδιαίτερα αντικείμενα. Το πώς ακριβώς συνέβησαν τα πράγματα, οι κ.κ. Γκουνέλ και Μαντζουράνη το περιγράφουν σε πρόσφατο άρθρο τους στο επιστημονικό περιοδικό Journal of Archaeological Science. Η καθηγήτρια εξηγεί στην «Κ» ότι εξέτασαν –με τη μη καταστρεπτική μέθοδο XRF– συνολικά 91 αντικείμενα, κυρίως εργαλεία, όπλα και κοσμήματα, τα οποία περιέχουν σίδηρο. Τα αντικείμενα προέρχονται από 33 αρχαιολογικές θέσεις στην Ελλάδα και από 19 μουσεία, όπως το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, τα μουσεία της Αρχαίας Αγοράς και του Κεραμεικού, το Αρχαιολογικό Ηρακλείου, αλλά και του Ναυπλίου, της Σπάρτης, της Λαμίας κ.ά. Ιδού τα αποτελέσματα: «Το κύριο προσδιοριστικό στοιχείο για να αντιληφθεί κάποιος αν ένα αντικείμενο περιέχει μετεωριτικό σίδηρο», λέει η καθηγήτρια, «είναι η παρουσία του νικελίου. Διαπιστώσαμε ότι νικέλιο σε μεγάλη ποσότητα υπάρχει σε 13 από τα αντικείμενα που εξετάσαμε. Από αυτά τα 13, τα 9 είναι απολύτως βεβαιωμένα, ενώ ένα είναι πολύ πιθανό να περιέχει σίδηρο από μετεωρίτη και τα υπόλοιπα 3 έχουν μια διακύμανση ως προς την περιεκτικότητά τους».
Τα 78 αντικείμενα που κατασκευάστηκαν από ορυκτό, χυτό σίδηρο είναι τα όπλα και τα εργαλεία. Τα 13 που περιέχουν σίδηρο από μετεωρίτη χρονολογούνται κυρίως στον 14ο και στον 13ο αιώνα π.Χ., λίγο πριν από την καθαυτό Εποχή του Σιδήρου, ενώ το πρωιμότερο από αυτά τοποθετείται γύρω στο 1700 π.Χ. και προέρχεται από το ιερό στα Ανεμόσπηλια της Κρήτης. Μιλάμε επίσης για κοσμήματα, δαχτυλίδια ως επί το πλείστον. «Τα περισσότερα από τα οποία έχουν χρήση πιθανότατα σφραγιστική», λέει η κ. Μαντζουράνη. «Βρέθηκαν σε θαλαμοειδείς και σε θολωτούς τάφους στις Μυκήνες, στο Βαφειό, στον Κακόβατο, στα Αηδόνια και στα Δενδρά. Είναι ταφικά δώρα και συνδυάζονταν με άλλα πολύτιμα κτερίσματα. Ανήκαν σε ανθρώπους μιας συγκεκριμένης τάξης και άνω, της ελίτ της μυκηναϊκής Ελλάδας», συνεχίζει η καθηγήτρια και εξηγεί ότι με αυτά τα δεδομένα η ελλαδική επικράτεια προστίθεται πλέον στον χάρτη με τις περιοχές της Ανατολικής Μεσογείου (την Τουρκία, τη Συρία, τον Λίβανο και την Αίγυπτο) όπου έχει παρατηρηθεί η χρήση μετεωριτικού υλικού.
Πού βρήκαν όμως οι ελίτ της εποχής μετεωρίτες, με δεδομένη τη σπανιότητά τους στον ελληνικό χώρο; Λαμβάνοντας υπόψη τους και τις εμπορικές και άλλες επαφές του μυκηναϊκού και του μινωικού κόσμου με την Αίγυπτο, οι κ.κ. Γκουνέλ και Μαντζουράνη υποθέτουν ότι η πιθανότερη πηγή προέλευσης ήταν η αιγυπτιακή έρημος, όπου οι μετεωρίτες συντηρούνται καλύτερα λόγω του ξηρού κλίματος και εντοπίζονται ευκολότερα. Αραγε αντιλαμβάνονταν οι άνθρωποι που τους συναντούσαν την ουράνια προέλευσή τους; Τους απέδιδαν ιδιαίτερες ιδιότητες, ταιριαστές στις ελίτ; «Από τη στιγμή που γνώριζαν και κατεργάζονταν τον ορυκτό σίδηρο, όταν συναντούσαν διάσπαρτο, στην επιφάνεια του εδάφους, κάτι που τον θύμιζε, σίγουρα θα τους έκανε εντύπωση και θα είχαν ερωτήματα για την προέλευσή του», λέει η κ. Μαντζουράνη. Οτιδήποτε χθόνιο ή επουράνιο «προκαλούσε δέος», εξάλλου. «Τα κομμάτια που μετέφεραν, δεν θα αρκούσαν για να κατασκευαστούν μεγάλα αντικείμενα, ούτε και θα τα “χαράμιζαν” για να φτιαχτεί π.χ. ένα εργαλείο», λέει η καθηγήτρια και καταλήγει: «Θα ήταν για κάτι σημαντικό, που θα αφορούσε όσους είχαν δυνατότητα να το αποκτήσουν».
