Είχαν συμφωνήσει πως η φωτογράφιση θα γινόταν μέσα στα τείχη του Κρεμλίνου. Εκείνο το πρωί, από το δωμάτιο του ξενοδοχείου στο οποίο έμενε στη Μόσχα, τον παρέλαβε μια BMW που κάποτε ήταν στην ιδιοκτησία της KGB και τώρα οδηγούσε ένας Ρώσος πράκτορας. Αλλά όταν έφτασαν στις πύλες του Κρεμλίνου, ο οδηγός έκανε απότομα αναστροφή. Εφτασαν σε ένα σκοτεινό, χιονισμένο δάσος, στη μέση του οποίου βρισκόταν μόνο ένα κτίριο: η ντάτσα –η εποχική κατοικία– του ανθρώπου που θα φωτογράφιζε για το περιοδικό ΤΙΜΕ.
Περιμετρικά υπήρχαν ελεύθεροι σκοπευτές. Οπως έμπαινε στην ντάτσα, αντιλήφθηκε ότι το στέρνο του φώτιζαν τρεις πορτοκαλί κουκκίδες. Ενιωσε σαν να παίζει σε κατασκοπικό θρίλερ.
Του ζήτησαν να περιμένει σε ένα δωμάτιο. Περισσότερες από έξι ώρες αργότερα, τον διέταξαν να πάει στο γραφείο – είχε πέντε λεπτά στη διάθεσή του για να στήσει τον εξοπλισμό του, πριν εμφανιστεί ο πρόεδρος της Ρωσίας, Βλαντιμίρ Πούτιν.
Οταν επιτέλους κατέφθασε, ο Ελληνοβρετανός φωτογράφος Platon (Αντωνίου) ένιωσε, όπως λέει στην «Κ», «ένας ταπεινωμένος άνθρωπος». Υστερα όμως έπιασε στα χέρια του την κάμερα. «Κι όταν σηκώνω την κάμερα, θυμίζω στον εαυτό μου τις Λεύκες».
Νόστος
Μέχρι τα 8 του χρόνια, ο Platon ζούσε ανάμεσα στην Αθήνα και στις Λεύκες, ένα χωριό στην Πάρο. Οταν μετακόμισε με την οικογένειά του στο Λονδίνο εξαιτίας των επαγγελματικών υποχρεώσεων του αρχιτέκτονα πατέρα του, τις Λεύκες δεν τις άφησε. Ούτε αργότερα, όταν τη δεκαετία του ’90 μετακόμισε στη Νέα Υόρκη ως φωτογράφος για το περιοδικό «George» του Τζον Φ. Κένεντι Τζούνιορ, ξέχασε το χωριό της Πάρου. Εκεί παντρεύτηκε, εκεί επέστρεφε κάθε καλοκαίρι, αλλά και νοητά, κάθε φορά που μπροστά από τον φακό του αντικρίζει τον έναν ισχυρό άνθρωπο μετά τον άλλον.
Στα 40 χρόνια της καριέρας του, ο πολυβραβευμένος 58χρονος Platon, στον οποίο έχει απονεμηθεί και το βραβείο Peabody, έχει φωτογραφίσει εκατοντάδες προσωπικότητες που έχουν καθορίσει το παγκόσμιο zeitgeist. Από τον Χένρι Κίσινγκερ και τη Μαντλίν Ολμπράιτ, τον Μπαράκ Ομπάμα και τον Μουαμάρ Καντάφι μέχρι τις Pussy Riot, τον Μοχάμεντ Αλι, τον Εντουαρντ Σνόουντεν και τον Prince. «Εχω περάσει 40 χρόνια μελετώντας την ανθρώπινη κατάσταση και την έχω δει στα άκρα της – από το να είμαι σε ένα δωμάτιο με τους πιο ισχυρούς ανθρώπους στον κόσμο, μέχρι με ανθρώπους που τους έχουν πάρει κάθε τους ισχύ».
Μέσω της δουλειάς του έχει βρεθεί στην πρώτη γραμμή της Ιστορίας. Το αποτέλεσμα αυτών των τεσσάρων δεκαετιών θα παρουσιάσει για πρώτη φορά στην Ελλάδα, μέσω της αναδρομικής έκθεσης «People Power», την οποία θα φιλοξενήσει το Μουσείο Μπενάκη Πειραιώς 138 το φθινόπωρο.
Στο κέντρο της έκθεσης βρίσκονται και οι Λεύκες, το «πνευματικό του σπίτι». Οταν μεγάλωνε εκεί, δεν είχαν νερό ή ρεύμα. Υπήρχε μόνο ένα τηλέφωνο στο ταχυδρομείο, το οποίο το αποκαλούσαν «κοινοβούλιο». Η ταχυδρόμος άνοιγε όλα τα γράμματα πριν τα παραδώσει, όλοι ήξεραν τι συνέβαινε στις ζωές των υπολοίπων.
«Το να φέρω αυτή την έκθεση στην Ελλάδα», λέει στην «Κ», «είναι για μένα ένα όνειρο που γίνεται πραγματικότητα, είναι σαν να επιστρέφω στο σπίτι». Θυμάται να είναι 17 ετών και να αρχίζει να βγάζει φωτογραφίες στο χωριό του. «“Τι θα κάνεις;” με ρώτησε μία από τις γιαγιάδες, και είπα “ένα άλμπουμ φωτογραφιών”». Το ολοκλήρωσε τέσσερις δεκαετίες αργότερα, και θα κυκλοφορήσει στο πλαίσιο της έκθεσης – ένα βιβλίο με φωτογραφίες 40 χρόνων από την Πάρο. «Κάτι έπιασα σε αυτές τις φωτογραφίες – την κληρονομιά, την κουλτούρα, την ανθρωπιά, την ιστορία, την καλοσύνη, το χιούμορ, την αλήθεια και την αβρότητα μιας ζωής που δεν είναι εύκολη», τονίζει, «αλλά είναι ωραία. Τη Δημοκρατία φωτογράφισα».
Πετώντας κοντά στον ήλιο
Ο Platon θεωρεί πως η εξουσία είναι «το πιο επικίνδυνο πράγμα στον κόσμο». «Είναι ο Ικαρος δίπλα στον ήλιο, σε υπνωτίζει, σε σαγηνεύει, και αν δεν τη μοιραστείς, καταστρέφει την ηθική και την ανθρωπιά σου», σημειώνει, προσθέτοντας πως ο ίδιος έχει πλέον αποκτήσει κάποιου είδους ανοσία μπροστά στην εξουσία.
Οταν φωτογραφίζει ένα άτομο με πραγματική ισχύ, εκείνος ταξιδεύει νοερά στις Λεύκες, υπενθυμίζοντας στον εαυτό του την εγγενή ισότητα μεταξύ των ανθρώπων, και η όποια εξουσία τους σταματάει να τον αγγίζει. «Η υπεροχή», τονίζει, «είναι ψευδαίσθηση».
Η εξουσία σε υπνωτίζει, σε σαγηνεύει και, αν δεν τη μοιραστείς, καταστρέφει την ηθική και την ανθρωπιά σου.
Από τη στιγμή που πιάνει την κάμερα, τον αφορά μόνο ένα πράγμα. «Είναι μια εκπληκτική, σχεδόν μυσταγωγική διαδικασία, μια δέσμευση που κάνω όταν κρατάω αυτό το αντικείμενο», λέει στην «Κ», «ότι είμαι εκεί για να καταγράψω τον χαρακτήρα και την ψυχή ενός ανθρώπου».
Για να το κάνει επιτυχώς, πρέπει η αλληλεπίδραση με κάθε άτομο που στέκεται μπροστά του να είναι αυθεντική, οργανική. Ασχέτως με τα δικά του πιστεύω ή τις πολιτικές του πεποιθήσεις, τους αντιμετωπίζει με περιέργεια. «Ολοι οι άνθρωποι, είτε τους συμπαθείς ή όχι, είτε συμφωνείς με την πολιτική τους ή όχι, είναι συναρπαστικοί – ως άνθρωπος με περιέργεια, θέλω να ξέρω τι συμβαίνει», συμπληρώνει, «θέλω να βρίσκομαι στο δωμάτιο».
Η διαδικασία είναι πάντα η ίδια. Ολα τα πρόσωπα που φωτογραφίζει κάθονται στο ίδιο κουτί, μπροστά από το ίδιο μονόχρωμο φόντο. «Περισσότεροι παγκόσμιοι ηγέτες έχουν καθίσει σε αυτό το κουτί από οποιαδήποτε καρέκλα στην Ιστορία», λέει γελώντας.
Πριν από κάθε πορτρέτο συζητάει μαζί τους. Τον Οκτώβριο, στο στούντιο του Λονδίνου όπου έγινε η φωτογράφιση της Κίμπερλι Γκίλφοϊλ για την ελληνική Vogue, στην οποία η ίδια έδωσε την πρώτη της συνέντευξη ως πρέσβειρα των ΗΠΑ στην Ελλάδα, είδα τον Platon να κάθεται δίπλα της στο πάτωμα. Να της πιάνει τα χέρια για να τη χαλαρώσει, να τη ρωτάει για τη ζωή της. Μιλούσαν, γελούσαν· κι ύστερα έπιασε την κάμερα.
Το πρώτο πράγμα που ρώτησε τον Βλαντιμίρ Πούτιν το 2007, ήταν αν είναι φαν των Beatles. «Εγώ είμαι λάτρης τους – τον γιο μου τον λένε Jude, τον σκύλο μου τον λένε Sgt. Pepper», εξηγεί στην «Κ». Τα μέλη της ομάδας του Πούτιν κοιτάζονταν μεταξύ τους μπερδεμένοι, όσο οι μεταφραστές ψιθύρισαν την ερώτηση στο αυτί του. Ο Ρώσος πρόεδρος ζήτησε από όλους να φύγουν από το δωμάτιο –έμειναν μόνο οι σωματοφύλακες– και απάντησε στον Platon σε άπταιστα αγγλικά. «Λατρεύω τους Beatles», είπε, τονίζοντας ότι ο αγαπημένος του ήταν ο Πολ Μακάρτνεϊ. Και το αγαπημένο του τραγούδι; «Είναι το “Back to the USSR”; ρώτησα και σκέφτηκα μήπως το παρατράβηξα», αναφέρει ο Platon. «Με κοίταξε στα μάτια και απάντησε ότι είναι το “Yesterday”. “Ακουσε τους στίχους”, μου είπε και νομίζω ότι ήθελε να στείλει ένα μήνυμα για την περασμένη ισχύ της Σοβιετικής Ενωσης και το πώς θα ήθελε η Ρωσία να επιστρέψει, με κάθε κόστος, σε αυτήν».
Συχνότητες
Ακόμα αγχώνεται πριν από κάθε φωτογράφιση. Οχι εξαιτίας των ανθρώπων που θα καθίσουν μπροστά από τον φακό του, αλλά γιατί θέλει ο ίδιος να δίνει τον καλύτερό του εαυτό, οι «δυνάμεις της παρατήρησής» του να είναι οξυμένες, κι εκείνος σε απόλυτη συγκέντρωση.
Το να φέρω αυτή την έκθεση στην Ελλάδα, είναι για μένα ένα όνειρο που γίνεται πραγματικότητα, είναι σαν να επιστρέφω στο σπίτι.
Για να εξηγήσει καλύτερα την προσέγγισή του, κάνει μια παρομοίωση. «Θυμάσαι εκείνα τα παλιά ραδιόφωνα, στα οποία έπρεπε να γυρίσεις το κουμπί για να πιάσεις σταθμό;» με ρωτάει. «Κάποιες φορές, το σήμα είναι πεντακάθαρο, ενώ άλλες ακούγονται παράσιτα και πρέπει να γυρίσεις κι άλλο το κουμπί μέχρι να συντονιστείς στη σωστή συχνότητα». Ετσι βλέπει και τους ανθρώπους που φωτογραφίζει. «Η δουλειά μου είναι να συντονιστώ στη δική τους συχνότητα», τονίζει. Ορισμένες φορές, αυτή είναι πεντακάθαρη. Αλλες, όχι τόσο.
Στη δεύτερη κατηγορία ανήκει ο Τζορτζ Μπους. Τον φωτογράφισε σύντομα μετά την προεδρία του – «όταν όλοι πανηγύριζαν την εκλογή του Ομπάμα», λέει. Οταν τον συνάντησε, ο Μπους τον άγγιξε με τον δείκτη του στο στέρνο, λέγοντας, «ελπίζω να φωτογραφίσεις έναν χαρούμενο άνδρα, όχι έναν κατσούφη». «Κάθε άνθρωπος που έχει υπάρξει πρόεδρος των ΗΠΑ, όταν φεύγει από την εξουσία έχει κάτι που δεν είχε πριν – χρόνο να αναλογιστεί τι έκανε σωστά και τι λάθος. Υποψιάζομαι πως σε αυτή τη φάση βρισκόταν τότε και δεν ήθελε να αποτυπωθεί η ευαλωτότητά του», εξηγεί ο Platon. Σε όλες τις φωτογραφίες, ο Μπους είχε ένα παγωμένο, μεγάλο χαμόγελο.
Από την άλλη, η «συχνότητα» του Καντάφι ήταν πεντακάθαρη. Το 2009, κατά τη διάρκεια της Γενικής Συνέλευσης του Οργανισμού των Ηνωμένων Εθνών, ο Platon, ο οποίος τότε εργαζόταν στο αμερικανικό περιοδικό The New Yorker, είχε δημιουργήσει ένα αυτοσχέδιο στούντιο μέσα στον ΟΗΕ, φωτογραφίζοντας ηγέτες από όλο τον κόσμο. Οσο ο Ομπάμα, τότε πρόεδρος των ΗΠΑ, έδινε την πρώτη του ομιλία στον ΟΗΕ, έξω από αυτό το στούντιο εμφανίστηκε ο Καντάφι, περιτριγυρισμένος από γυναίκες σωματοφύλακες. Είπε πως ήθελε να τον φωτογραφίσει ο Platon.
«Ηρθε κοντά και μου ψιθύρισε, “Κύριε Platon, έχω έρθει για το πρώτο και μοναδικό μου πορτρέτο σε αμερικανικό έδαφος και θα το κάνουμε τώρα, θέλω να βλέπουν”», θυμάται. Τον φωτογράφισε μπροστά σε δεκάδες μέλη τόσο της αμερικανικής κυβέρνησης, όσο και των μυστικών υπηρεσιών των ΗΠΑ. «Καθόταν στο κουτί και πόζαρε όχι σε μένα, αλλά στις ΗΠΑ, για αυτό η φωτογραφία είναι τόσο απειλητική». Οταν κατέβηκε από τη σκηνή ο Ομπάμα, ρώτησε πώς τα πήγε. «Αλλά κανείς μας δεν είχε ακούσει την ομιλία».
Αλλες φορές, αποτυπώνει μια στιγμή αλήθειας που προκύπτει κατά τη διάρκεια της φωτογράφισης. Τη Μαντλίν Ολμπράιτ, την πρώτη γυναίκα υπουργό Εξωτερικών των ΗΠΑ, τη φωτογράφισε όσο του έλεγε μια συγκεκριμένη φράση: «Υπάρχει πολύς χώρος για μέτριους άνδρες, αλλά όχι για μέτριες γυναίκες». Η φωτογραφία της άρεσε τόσο που την έβαλε στο εξώφυλλο της αυτοβιογραφίας της και η οικογένειά της τη χρησιμοποίησε στην κηδεία της.
Οταν φωτογράφισε τη Βρετανή τραγουδίστρια Αντέλ, στη φωτογράφιση είχε φέρει μαζί της το μωρό, κρατώντας το στην αγκαλιά της. Για να σηκωθεί όρθια για μία λήψη, το ακούμπησε για δευτερόλεπτα μαλακά στα πόδια της. Κατευθείαν έγινε η διάσημη ποπ σταρ, θυμάται. Εκείνη τη στιγμή όμως το μωρό ακούμπησε τον αστράγαλό της. «Η έκφρασή της άλλαξε κατευθείαν κι έγινε αυτή μιας νεαρής μητέρας που αισθάνεται το άγγιγμα του παιδιού της», λέει ο Platon. Αυτήν τη λήψη κράτησαν τελικά.
Ορισμένες φωτογραφίες τις κατανοεί κι ο ίδιος καλύτερα με το πέρασμα του χρόνου. Τον είχε δυσκολέψει ο Αμερικανός ηθοποιός Χιθ Λέτζερ, δεν κοιτούσε εύκολα την κάμερα. Προσπαθώντας να φέρει το βλέμμα του στον φακό, τον είχε ρωτήσει: «Πώς είναι να είσαι ένας από τους πιο σπουδαίους ηθοποιούς της γενιάς σου;». Ο Λέτζερ κοίταξε κάτω, γέλασε με τον εαυτό του. «Πέθανε μερικούς μήνες αργότερα», αναφέρει στην «Κ», «και στενοχωρήθηκα πολύ που αυτό που αποτύπωσα ήταν ένας άνθρωπος που τον ζόριζε η ζωή».
Επιθυμίες
Θα ήθελε να είχε φωτογραφίσει τον Τζον Φ. Κένεντι Τζούνιορ. Λέει πως ήταν ο πιο όμορφος άνθρωπος που είδε ποτέ, με την πιο έντονη αύρα. Απέπνεε, ήπια, τόση αυτοπεποίθηση. Οταν έφτιαξε το «George», ήθελε να δείξει τη δημοσιότητα και την εξουσία από μέσα. Ο Platon ζούσε στο Λονδίνο, φωτογραφίζοντας απλούς ανθρώπους για περιοδικά όπως το i-D – «ήθελα», αναφέρει, «να δείξω την αλήθεια». Δεν γνώριζε ούτε ένα διάσημο πρόσωπο. Στη Νέα Υόρκη, ο JFK Jr. είχε ξεφυλλίσει στοίβες περιοδικών, ψάχνοντας για φωτογράφους. Οι περισσότερες φωτογραφίες που του άρεσαν ήταν του Platon. Μια μέρα, του τηλεφώνησαν από το οικογενειακό γραφείο του Κένεντι, λέγοντας ότι ήθελαν να τον καλέσουν στη Νέα Υόρκη. «Νόμισα ότι κάποιος μου έκανε πλάκα, και έκλεισα το τηλέφωνο» – αφότου τους έβρισε με τρόπο που δεν μπορεί να τυπωθεί. «Ευτυχώς με πήραν πίσω!».
Δούλεψαν μαζί μέχρι τον θάνατό του και είχαν οργανώσει και τη φωτογράφιση του ίδιου του Κένεντι. Ενα μήνα πριν υλοποιηθεί, έπεσε το αεροπλάνο του. Πήγε τότε έξω από το διαμέρισμά του στην Tribeca, όπου τόσος κόσμος θρηνούσε τον χαμό του ίδιου, της συζύγου του και της αδελφής της. «Θα το έβγαζα φωτογραφία, αλλά δεν μπόρεσα», λέει ο Platon, «την έβγαλα με το μυαλό μου».
Θα ήθελε να είχε φωτογραφίσει και τη βασίλισσα Ελισάβετ, με την οποία είχε μιλήσει μέσω email και τον είχε ενημερώσει πως το όνομά του ήταν στη λίστα του παλατιού, και αυτός που προσπαθεί να φωτογραφίσει ακόμα είναι ο Πολ Μακάρτνεϊ – και ο δικός του αγαπημένος Beatle. «Δεν νομίζω ότι υπάρχει άνθρωπος που έχει μιλήσει σε περισσότερους παγκόσμιους ηγέτες για τους Beatles», αναφέρει γελώντας, τονίζοντας πως κανείς ποτέ δεν του απάντησε ότι δεν είναι φαν.
Η πραγματική δύναμη
Μιλάμε συχνά κατά τη διάρκεια της συνέντευξης για την εξουσία. Διηγείται μια ιστορία που του ανέφερε ο Χένρι Κίσινγκερ για τον Φρανκ Σινάτρα, ένα ακόμα είδωλο του Platon. Βρισκόταν κάποτε στο πρώτο τραπέζι σε ένα κέντρο στο Λας Βέγκας, περιμένοντας να ανέβει ο Σινάτρα στη σκηνή. Το δωμάτιο σκοτείνιασε, επικράτησε απόλυτη σιωπή και τότε εμφανίστηκε. Από τη μια του τσέπη βγάζει ένα τσιγάρο, από την άλλη αναπτήρα. Ανάβει, ρουφάει, φυσάει τον καπνό στο σημείο όπου χτυπάει ο προβολέας, ψιθυρίζει στο μικρόφωνο, «Καλησπέρα, Βέγκας». Και το πλήθος αλαλάζει. «Αυτή», του είχε πει ο Κίσινγκερ, «είναι δύναμη που εγώ δεν είχα ποτέ».
Από όλους τους ισχυρούς που έχει γνωρίσει στις τόσες ζωές που έχει βιώσει ήδη ο Platon, το πρόσωπο της πραγματικής δύναμης το αντίκρισε στη 16χρονη Εσθερ Φαράτζα από τη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό.
Είχε ταξιδέψει εκεί με το μη κερδοσκοπικό του ίδρυμα, «The People’s Portfolio», μέσω του οποίου αναδεικνύει τις ιστορίες όσων μάχονται για τα ανθρώπινα δικαιώματα, για να δουλέψει με τον γυναικολόγο Ντένις Μουκουέγκε, στον οποίο αργότερα απονεμήθηκε το Νομπέλ Ειρήνης. Είχε ξεκινήσει ένα νοσοκομείο για να περιθάλπει γυναίκες θύματα βιασμών, όπου ο Platon γνώρισε την Εσθερ. Πριν τη φωτογραφίσει, του είπε την ιστορία της.
Οταν ήταν 14, πηγαίνοντας να φέρει νερό, την απήγαγαν αντάρτες. Την έδεσαν σε ένα δέντρο και για τέσσερις μέρες τη βίασαν περίπου 45 άνδρες. Κατάφερε να ξεφύγει όταν κάποτε λύθηκαν τα σχοινιά και την έσωσε ένας άνδρας. Την πήγε στο σπίτι του, τη βίασε κι εκείνος για μέρες, ύστερα την άφησε να φύγει. Περπατώντας, έφτασε στις πύλες του νοσοκομείου, όπου διαπίστωσαν ότι ήταν έγκυος. Στα χέρια της, όσο διηγούνταν την ιστορία, είχε τον γιο της, Τζόζε.
Ο Platon, ο οποίος είχε πρόσφατα γίνει πατέρας, προσπάθησε να βγάλει τη φωτογραφία, αλλά άρχισε να κλαίει. Εκείνη απλά κοιτούσε στωικά. Δεν θέλει να κλάψει, είπε, δεν θέλει κανείς να στενοχωριέται όταν κοιτάει τη φωτογραφία της. «Η μαμά μου και ο μπαμπάς μου», του εξήγησε, «μου έλεγαν ότι ο μόνος λόγος να είμαστε σε αυτόν τον κόσμο είναι για να σκορπίζουμε χαρά, οπότε θα χαμογελάω
στη φωτογραφία μου».
«Αυτή είναι μια πραγματική ηγέτιδα», λέει ο Platon, «η οποία, ενώ έχει περάσει κάτι τόσο εξαιρετικά δύσκολο, μετατρέπει τον πόνο της σε καλοσύνη για τους άλλους». Αυτού του είδους η δύναμη, σημειώνει, δεν διδάσκεται, δεν κατασκευάζεται. «Ακτινοβολεί από την καρδιά».
Δεν θέλει όσοι δουν την έκθεση να μπερδέψουν την τέχνη με την προώθηση. «Υπάρχουν και κακοί άνθρωποι εκεί, άνθρωποι που έχουν πληγώσει άλλους». Αυτό που κάνει μέσω της δουλειάς του, και μέσω της έκθεσης, είναι να κρατάει έναν καθρέφτη. «Για να πω ότι αυτό έχει συμβεί τα τελευταία 40 χρόνια στις ζωές μας», αναφέρει στην «Κ», «αυτοί οι άνθρωποι διαμόρφωσαν την παγκόσμια ιστορία». Κι έτσι, όπως λέει κι ο ίδιος, ολοκληρώνεται η δική του Οδύσσεια – τώρα, επιτέλους, γυρίζει σπίτι.
