Hταν για δεκαετίες ένας μη επισκέψιμος αρχαιολογικός χώρος. Μόνο η Εφορεία Αρχαιοτήτων Ρόδου τον χρησιμοποιούσε, ως αποθετήριο ανασκαφικών ευρημάτων, αλλά και ως μηχανουργείο, ξυλουργείο, εργαστήριο συντήρησης, ακόμη και γκαράζ. Οι όποιες σκέψεις ανάδειξής του δεν σχεδιάστηκαν ποτέ και έτσι η επονομαζόμενη «Περβόλα», μια έκταση περίπου 20 στρεμμάτων, άμεσα συνδεδεμένη με το Παλάτι του Μεγάλου Μαγίστρου, στη Μεσαιωνική Πόλη της Ρόδου –η οποία αποτελεί μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO–, παρέμενε στην αφάνεια για 75 χρόνια, όπως και τα μνημεία της που αποτυπώνουν τη μακρά ιστορία του νησιού. Μέχρι που τον προηγούμενο μήνα το υπουργείο Πολιτισμού ανακοίνωσε την ολοκλήρωση της διαμόρφωσης και ανάδειξης της Περβόλας· και όπως ανέφερε η ανακοίνωση, όλα ξεκίνησαν όταν ο χώρος αποκαλύφθηκε εκ νέου, «πίσω από μια κλειστή πόρτα».
Πώς προέκυψε δηλαδή η ιδέα για την ανάδειξή του; «Oχι η ιδέα, αλλά η αδήριτη αναγκαιότητα για τη διαμόρφωση και ανάδειξη της Περβόλας προέκυψε μετά την αυτοψία που πραγματοποιήσαμε, στις 5 Νοεμβρίου 2021. Διαπιστώσαμε ότι πίσω μια βαριά, διαρκώς κλειστή πόρτα βρισκόταν ένας εξαιρετικά σημαντικός, αλλά αθέατος και απροσπέλαστος αρχαιολογικός χώρος», λέει στην «Κ» η υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη. «Hταν ο χώρος των ελληνιστικών νεωρίων της θαλασσοκράτειρας Ρόδου», συνεχίζει, «του μεταγενέστερου ρωμαϊκού Τετραπύλου με τις δύο κεντρικές οδούς του cardo και του decumanus, του νομισματοκοπείου των Ιπποτών και των κήπων της Ιταλοκρατίας. Hταν η απόδειξη της λαμπράς, ιστορικής διαχρονίας του νησιού. Hταν αργά το βράδυ όταν επικοινώνησα με τον περιφερειάρχη Νοτίου Αιγαίου Γιώργο Χατζημάρκο και τον ενημέρωσα σχετικά, ρωτώντας τον αν είχε δει ποτέ τη λεγόμενη Περβόλα. Η απάντησή του ήταν αρνητική. Τότε του ανακοίνωσα ότι ανάμεσα στις προτεραιότητες του υπουργείου Πολιτισμού τίθεται η ανάδειξη της Περβόλας και η επανένταξή της στην καθημερινότητα των πολιτών και των επισκεπτών της Ρόδου».
«Aποκαρδιωτική εικόνα»
Η γενική γραμματέας του υπουργείου Πολιτισμού Ολυμπία Βικάτου θυμάται ότι «η εικόνα ήταν αποκαρδιωτική». Ολη η έκταση ήταν καλυμμένη από πυκνή βλάστηση, από χιλιάδες, διάσπαρτα αρχιτεκτονικά μέλη και κεραμικά αντικείμενα, ενώ σε ορισμένα σημεία συναντούσε κανείς παλιά στέγαστρα, υλικά και εξοπλισμό της Εφορείας Αρχαιοτήτων. Οι αποψιλώσεις που πραγματοποιήθηκαν, η απομάκρυνση των επιχώσεων και των πρόχειρων στεγάστρων, οι διαμορφώσεις και οι φυτεύσεις, αλλά και οι ανασκαφές, οι συντηρήσεις και οι αποκαταστάσεις αρχαίων καταλοίπων ήταν μερικές από τις εργασίες που έπρεπε να γίνουν. «Το μεγαλύτερο εγχείρημα ήταν η απομάκρυνση και ασφαλής μεταφορά, σε κατάλληλους χώρους φύλαξης, των περισσότερων από 20.000 διάσπαρτων ευρημάτων και συνόλων, αφού προηγήθηκε η καταγραφή και τεκμηρίωσή τους», εξηγεί η κ. Βικάτου. «Η οργανωμένη ταξινόμησή τους», συνεχίζει, «ήταν το επόμενο δύσκολο εγχείρημα. Ανάλογα με την προέλευσή τους μεταφέρθηκαν τα ταφικά σύνολα στις αρχαίες νεκροπόλεις, ενώ τα αρχιτεκτονικά μέλη στην αρχαία ακρόπολη, στον λόφο Μόντε Σμιθ».
«Πίσω από μια βαριά, διαρκώς κλειστή πόρτα βρισκόταν ένας εξαιρετικά σημαντικός, αλλά αθέατος και απροσπέλαστος αρχαιολογικός χώρος», λέει στην «Κ» η Λίνα Μενδώνη.
Δημιουργήθηκαν διαδρομές, χώροι υποδοχής και κλίμακες, εγκαταστάθηκαν ανελκυστήρας και αναβατόρια για εμποδιζόμενα άτομα (καθώς η Περβόλα αποτελείται από πέντε πλατώματα, μοιρασμένα σε τρία επίπεδα διαφορετικού ύψους), ενώ κατασκευάστηκαν στέγαστρα, ενημερωτικές πινακίδες με πλούσιο εποπτικό υλικό κ.ά. Από χορταριασμένο αποθετήριο, ο χώρος μεταμορφώθηκε σε σύγχρονο, υπαίθριο διαχρονικό μουσείο. Και ενώ το σύνολο του έργου ήταν, όπως το χαρακτηρίζει η κ. Μενδώνη, «ένα τιτάνιο τεχνικό και επιστημονικό εγχείρημα», το μνημείο που χρειάστηκε την πλέον απαιτητική αποκατάσταση (περισσότερο και από εκείνη του Νομισματοκοπείου των Ιπποτών, «το οποίο έπρεπε να απαλλαγεί από χρήσεις ασύμβατες με τον μνημειακό του χαρακτήρα και να αναδειχθεί με τρόπο που να αποκαθιστά την ιστορική του ταυτότητα», λέει η υπουργός) ήταν βέβαια ο cardo, η κύρια, λιθόστρωτη οδός της ρωμαϊκής πόλης που διασταυρωνόταν με την κεντρική αρτηρία του decumanus και των οποίων το σημείο τομής στεγαζόταν από το Τετράπυλο. «Οι επεμβάσεις για την ανάδειξη των καταλοίπων της ρωμαϊκής περιόδου, των οδικών αρτηριών και του Τετραπύλου υπήρξαν ιδιαίτερα απαιτητικές και περιελάμβαναν, μεταξύ άλλων, την ανάταξη και επανατοποθέτηση επιλεγμένων διάσπαρτων αρχιτεκτονικών μελών, απαιτώντας υψηλό βαθμό ακρίβειας και τεκμηρίωσης», τονίζει η κ. Μενδώνη.
Η κ. Βικάτου συμπληρώνει ότι για τις αναστηλωτικές εργασίες του cardo κατασκευάστηκαν επτά νέες μαρμάρινες βάσεις, πάνω στις οποίες ανατάχθηκαν επτά μονολιθικοί, τμηματικά σωζόμενοι κίονες από γρανίτη. Εκτός όμως από την ανάδειξη του συγκεκριμένου μνημείου της ρωμαϊκής πόλης (η οποία είχε βασιστεί στην αρχαία, που είχε σχεδιάσει ο Ιππόδαμος ο Μιλήσιος), το όλο εγχείρημα είχε και ένα ευρύτερο επιστημονικό όφελος.
«Το ιπποδάμειο ρυμοτομικό σχέδιο της αρχαίας Ρόδου αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα παραδείγματα πολεοδομικής οργάνωσης του αρχαίου ελληνικού κόσμου», σημειώνει η κ. Μενδώνη και προσθέτει: «Η ανάδειξη του συγκεκριμένου μνημείου επιτρέπει, για πρώτη φορά σε τέτοια έκταση, την άμεση ανάγνωση και κατανόηση του αρχαίου πολεοδομικού ιστού, τόσο από τους ερευνητές όσο και από το ευρύ κοινό. Το επιστημονικό όφελος είναι διττό. Διασώζεται και τεκμηριώνεται το πρωτογενές οικοδομικό υλικό του χώρου, το οποίο αποτελεί βασική πηγή για τη μελέτη της αρχιτεκτονικής, της πολεοδομίας και της Ιστορίας της αρχαίας Ρόδου. Συγχρόνως δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για τη συστηματική έρευνα και ερμηνεία της αστικής οργάνωσης μιας από τις σημαντικότερες πόλεις της ελληνιστικής περιόδου», αναφέρει η υπουργός.
Πρόκειται, με μια λέξη, για ένα παλίμψηστο. Που περιλαμβάνει μνημεία και ιστορικούς τόπους όπως τα κατάλοιπα των αρχαίων νεωρίων, ο ναός του Αγίου Δημητρίου του Piossasco, οι μεσαιωνικές οχυρώσεις, οι κήποι του Ιταλού κυβερνήτη κ.ά. Και το οποίο παρουσιάζεται στον επισκέπτη μέσα από δεκαπέντε θεματικές ενότητες (για τη ναυτική δύναμη της αρχαίας Ρόδου, τον δημόσιο βίο, τη λατρεία, τις νεκροπόλεις κ.λπ.), τις οποίες συμπληρώνει μια υπαίθρια γλυπτοθήκη με εκατοντάδες εκθέματα: αγάλματα, βωμούς με αέρινες Νίκες, επιγραφές, τον περίφημο Ναυτικό Νόμο των Ροδίων (έναν από τους αρχαιότερους ναυτικούς κώδικες που επηρέασε όλους τους μεταγενέστερους), κιονόκρανα, ταφικά αντικείμενα και εκατοντάδες λίθινα βόλια, που μαρτυρούν τη ναυτική ισχύ και τις πολλές πολιορκίες της Ρόδου.
Η ίδια η Περβόλα δεν αποτελεί μνημείο με συγκεκριμένη χρονολογία κατασκευής, εξηγεί η κ. Μενδώνη, αλλά έναν μείζονα αρχαιολογικό χώρο όπου αποτυπώνονται αδιάλειπτα διαφορετικές ιστορικές φάσεις της Ρόδου: η κλασική και ελληνιστική αρχαιότητα (όταν αποτελούσε νευραλγικό σημείο της πόλης, καθώς εκεί βρίσκονταν τα αρχαία νεώρια του «Μικρού Λιμένος», του πολεμικού λιμανιού της αρχαίας Ρόδου, στο σημερινό Μανδράκι), η ρωμαϊκή περίοδος (όταν αναπτύχθηκαν ο decumanus, ο cardo και το Τετράπυλο), η Ιπποτοκρατία (τότε χρονολογείται το Νομισματοκοπείο των ιπποτών του Αγίου Ιωάννη, καθώς και η πρώτη διαμόρφωση των κήπων του παλατιού, «απ’ όπου προέρχεται και το όνομα «Περβόλα») και, τέλος, η Ιταλοκρατία (όταν αναδασώθηκαν οι κήποι περιμετρικά του Παλατιού). Κάπως έτσι, «η Περβόλα συμπυκνώνει την Ιστορία της Ρόδου επειδή βρισκόταν ανέκαθεν στο χωροταξικό, διοικητικό και στρατιωτικό κέντρο της εκάστοτε περιόδου. Αποτυπώνει τους μετασχηματισμούς των πολιτικών, των οικονομικών και των διοικητικών αλλαγών που συντελέστηκαν στο νησί, με την εξέχουσα γεωπολιτική θέση στην Ανατολική Μεσόγειο», σημειώνει η υπουργός.
Στο νέο «στολίδι» του νησιού αποτυπώνονται αδιάλειπτα όλες οι φάσεις της Ιστορίας του: η κλασική και ελληνιστική αρχαιότητα, η ρωμαϊκή περίοδος, η Ιπποτοκρατία και η Ιταλοκρατία.
Το έργο είχε προϋπολογισμό 4,5 εκατ. ευρώ, που αντλήθηκαν από το Ταμείο Ανάκαμψης. Στα σχέδια του ΥΠΠΟ είναι η δημιουργία αναψυκτηρίου, ενώ ο Οργανισμός Διαχείρισης και Ανάπτυξης Πολιτιστικών Πόρων παραδίδει σύντομα το νέο πωλητήριο της μεσαιωνικής πόλης. Προβλέπεται επίσης η περαιτέρω ανάδειξη του Παλατιού του Μεγάλου Μαγίστρου, με τις σχετικές μελέτες να έχουν ολοκληρωθεί.
Σταυροδρόμι πολιτισμών
Αραγε όλα αυτά έχουν κάποιο ευρύτερο αποτύπωμα; Οταν μιλάμε για ένα περιφερειακό τμήμα της επικράτειας όπως η Ρόδος, μπορεί η αναπτυξιακή προσέγγιση στον πολιτισμό να έχει και κάποια γεωπολιτική αξία; «Η ανάδειξη του πολιτιστικού αποθέματος με τον πλέον επιστημονικό και σύγχρονο τρόπο αποτελεί βασική παράμετρο ανάπτυξης και ευημερίας για το νησί», υπογραμμίζει η κ. Μενδώνη και καταλήγει: «Οταν αναδεικνύεις τη Ρόδο ως ένα διαχρονικό σταυροδρόμι πολιτισμών και ένα σταθερό, ασφαλές ευρωπαϊκό κέντρο, στην καρδιά της νοτιοανατολικής Μεσογείου –μέσα από διεθνείς συνεργασίες, διαλόγους των πολιτισμών και προστασία της παγκόσμιας κληρονομιάς–, η πολιτιστική αναβάθμιση μετουσιώνεται σε ισχυρή γεωπολιτική και διπλωματική επιρροή για τη χώρα».
