Η Λέσχη Ανάγνωσης της Εθνικής Βιβλιοθήκης συμπλήρωσε τον Ιούνιο που μας πέρασε τον πρώτο χρόνο της ζωής της και θα συνεχίσει τον Σεπτέμβριο με ανανεωμένο κέφι. Στην τελευταία συνάντηση συζητήθηκε το βιβλίο του Ισαάκ Μπασέβις Σίνγκερ «Γκίμπελ ο σαλός και άλλες ιστορίες» (Κίχλη, 2002), εξαιρετικά μεταφρασμένο από τον Βάιο Λιαπή.
Ας διευκρινίσω αρχικά ότι το βιβλίο που εκδόθηκε στα ελληνικά με τον τίτλο αυτό δεν αποτελεί μετάφραση του βιβλίου που εξέδωσε ο Σίνγκερ το 1957 με τον ίδιο ακριβώς τίτλο («Gimpel the Fool and Other Stories»). Από την πρωτότυπη αμερικανική έκδοση του 1957, που περιελάμβανε έντεκα διηγήματα, η ελληνική κράτησε μόνο τέσσερα και τα συμπλήρωσε με άλλα πέντε.
Πρόκειται ουσιαστικά για ανθολογία. Θα συζητήσω το πρώτο διήγημα της συλλογής, αυτό που έδωσε τον τίτλο του στην πρωτότυπη έκδοση του 1957 και στην ελληνική ανθολογία. Το διήγημα «Gimpel the Fool» πρωτοδημοσιεύθηκε σε περιοδικό στα γίντις (Gimpel tam), το 1945, μεταφράστηκε στα αγγλικά από τον Σολ Μπέλοου (Saul Bellow) και δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Partisan Review (Μάιος 1953). Η μετάφραση από τον Μπέλοου και η δημοσίευσή της στο περιώνυμο περιοδικό έπαιξαν πολύ σημαντικό ρόλο στην προβολή του έργου του Σίνγκερ και οφείλονται στον ενθουσιασμό για το διήγημα αυτό των σπουδαίων κριτικών Ελιέζερ Γκρίνμπεργκ (Eliezer Greenberg) και Ερβινγκ Χάου (Irving Howe), που το συμπεριέλαβαν και στην ανθολογία τους «A Treasury of Yiddish Stories» (Viking Press, 1954).
Ο Γκίμπελ είναι το μπαίγνιο όλων, στο Φράμπολ, όπου γεννήθηκε και ζει, τον περιπαίζουν, τον προσβάλλουν και τον εκμεταλλεύονται. Θεμέλιο του εμπαιγμού είναι η ευπιστία του: ο Γκίμπελ δεν κρίνει ποτέ, τα πιστεύει όλα, ακόμη και τα πιο τερατώδη.
Κορύφωση της γελοιοποίησής του είναι ο γάμος στον οποίο τον παγίδεψαν, με μια χωλή πόρνη, την Ελκα, η οποία δεν τον αφήνει να την πλησιάσει και σπέρνει παιδιά με άλλους. Eκείνος πάντως τα αγαπάει σαν δικά του και την ίδια δεν την κακίζει.
Θύμα κοροϊδίας
Σε τούτο το διαρκές περιγέλασμα του Γκίμπελ συνοψίζεται όλη η ζωή της Ελκα, κατά πως παραδέχεται πικρά και η ίδια: «Κορόιδεψα τον Γκίμπελ. Αυτό ήτανε το νόημα της μικρής μου ζωής» (σ. 29). Και το νόημα της ζωής του Γκίμπελ ποιο είναι τάχα; Οτι ήταν θύμα κοροϊδίας και εκμετάλλευσης; Μπορεί πράγματι να το πει κανείς. Ο Σίνγκερ όμως βλέπει διαφορετικά: το νόημα της δικής του ζωής ήταν η εμπιστοσύνη, η αθωότητα, η καλοσύνη, το έλεος, η συγχώρηση, η αγάπη. Ναι, ο Γκίμπελ ήταν άγιος, πάει να πει ό,τι πιο άβολο υπάρχει σε τούτο τον κόσμο, ένας άνθρωπος που αναποδογυρίζει όλα όσα είμαστε συνηθισμένοι να κάνουμε, που ανατρέπει όλους τους κώδικες, γι’ αυτό και δεν είναι διόλου εύκολο να τον έχεις δίπλα σου.
Δεν ξέρω τη νοηματική απόχρωση της λέξης tam στα γίντις, αλλά η λέξη fool με την οποία μεταφράστηκε από τον Μπέλοου και εγκρίθηκε από τον Σίνγκερ δεν αποδίδει αυτό που είναι ο Γκίμπελ. Μόνο η ελληνική λέξη σαλός το αποδίδει.
Συμβαίνει και αυτό στη λογοτεχνία: η λέξη της μετάφρασης να αποδίδει καλύτερα από την πρωτότυπη λέξη (αν θεωρήσουμε το αγγλικό κείμενο πρωτότυπο, όπως απαιτεί ο ίδιος ο Σίνγκερ).
Η λέξη είναι ενεργός ακόμη στη γλώσσα μας, χάρη στο αγιολόγιο της Ορθόδοξης Εκκλησίας, που αριθμεί στις τάξεις της σαλούς αγίους, δηλαδή αγίους που κρύβουν την αγιότητά τους κάτω από αλλόκοτη συμπεριφορά και προκαλούν σκόπιμα τη χλεύη του κόσμου, για να αποφύγουν την κενοδοξία, ή εκτίθενται ζώντας κοντά σε αμαρτωλούς (πόρνες, ληστές, μέθυσους) για να τους οδηγήσουν στη μετάνοια. Ο Γκίμπελ δεν είναι τρελός, ο Γκίμπελ είναι άγιος σαλός, και μάλιστα χωρίς να προσποιείται.
Η εκδίκηση
Μια μέρα ο Σατανάς πείθει τον Γκίμπελ να πάρει την εκδίκησή του από τους κατοίκους του Φράμπολ για όσα του έκαναν και μαγαρίζει –είναι φούρναρης– τα ψωμιά που έψησε. Θα εμφανιστεί τότε στον ύπνο του η Ελκα, με κατάμαυρο πρόσωπο, από την Κόλαση όπου βρίσκεται, και θα τον συγκρατήσει: «Επειδή ήμουνα εγώ ψεύτρα, πάει να πει πως είναι όλα ψέμα; […] Και τώρα το πληρώνω, Γκίμπελ. Εδώ που είμαι δεν έχει λύπηση καμιά» (σ. 31). Ο Γκίμπελ κλονίζεται, συνειδητοποιεί ότι παρά τρίχα να έχανε την αιώνια ζωή (σ. 31) και παίρνει πίσω τη απόφασή του. Υστερα από αυτό μοιράζει τα λεφτά του στα παιδιά της Ελκα και φεύγει από το Φράμπολ. Γυρίζει τον κόσμο λέγοντας ιστορίες, πεπεισμένος πως όλα είναι δυνατά!
Οταν κλείνει τα μάτια του ξαναβρίσκεται στο Φράμπολ και βλέπει την Ελκα: «Στέκεται πλάι στη σκάφη, όπως την πρώτη φορά που την είδα, μα το πρόσωπό της λάμπει και τα μάτια της ακτινοβολούν όπως τα μάτια των αγίων» (σ. 33). Την ικετεύει να πάει κοντά της, μα εκείνη του λέει να υπομονέψει ακόμη λίγο, και τον χαϊδεύει και τον φιλάει!
Ο Γκίμπελ δεν φοβάται τον θάνατο: «Οταν έρθει η ώρα μου, θα φύγω πασίχαρος. Ο,τι κι αν υπάρχει εκεί πέρα θα είναι αληθινό, δίχως μπερδέματα, δίχως περιγελάσματα, δίχως κοροϊδίες. Δόξα να ‘χει ο Μεγαλοδύναμος, εκεί πέρα δεν πιάνεται κορόιδο μήτε καν ο Γκίμπελ» (σ. 34).
Στον κόσμο του Σίνγκερ, στον αφανισμένο εβραϊκό κόσμο της Ανατολικής Ευρώπης, ο Γκίμπελ είναι άγιος, επειδή ο Θεός είναι άγιος και εν αγίοις επαναπαύεται, επειδή υπάρχει άλλη ζωή, αιώνια ζωή αλήθειας και δικαιοσύνης.
Η ιστορία του Γκίμπελ με συγκινεί μέχρι δακρύων, κάθε φορά που τη διαβάζω, όπως και πολλούς άλλους, ανεξαρτήτως μεταφυσικών πεποιθήσεων. Και θέτω στον εαυτό μου το ερώτημα: Θα ήθελα ο γιος μου να είναι σαν τον Γκίμπελ;
Υπάρχει πράγματι κάποιος που να το ήθελε; Και τότε γιατί τις διαβάζουμε αυτές τις παλιές ιστορίες, για να συγκινούμαστε όσο κρατάει η ανάγνωση;
