Κλειστά εδώ και χρόνια σούπερ μάρκετ, παλιές βιοτεχνίες ρούχων, ταβέρνες, πρώην εταιρείες καθαρισμού πανιών ιστιοπλοΐας, γραφεία εργολάβων, μονοκατοικίες και διαμερίσματα σε μεταπολεμικές πολυκατοικίες της Κυψέλης φιλοξενούν τα τελευταία χρόνια μεγάλο μέρος της εγχώριας εικαστικής σκηνής. Η σχέση της Κυψέλης με τα γράμματα και τις τέχνες δεν είναι φυσικά καινούργια ιστορία. Εδώ έζησαν τις προηγούμενες δεκαετίες από τον Ελύτη, τον Γκάτσο και τον Εγγονόπουλο μέχρι τον Κουν, τον Ξενάκη και τη Σπητέρη.
Και μόνον ο μύθος που περιβάλλει τον πεζόδρομο της Φωκίωνος Νέγρη ή το κτιριακό απόθεμα της περιοχής, με τον αρχιτεκτονικό πλούτο και τις αισθητικές επιρροές από τον νεοκλασικισμό έως τον μεταπολεμικό μοντερνισμό, αρκεί για να αιτιολογήσει κανείς τη νέα «άνοιξη» που βιώνει η Κυψέλη. Πολλοί από τους καλλιτέχνες με τους οποίους συνομιλήσαμε μιλούν για την αρχιτεκτονική και την ιστορία της· κάποιοι πάλι δεν μπορούν να προσδιορίσουν αυτό το «κάτι» που τους κρατάει σε μια περιοχή που ξεκίνησε ως εξοχικός συνοικισμός για να εξελιχθεί σε μία από τις πιο πυκνοδομημένες και πολυεθνικές γειτονιές της Αθήνας· όλοι όμως εστιάζουν στην ησυχία και στην αίσθηση οικειότητας που χαρακτηρίζει αυτό το κομμάτι της Αθήνας, ή τουλάχιστον το χαρακτήριζε όταν πρωτοπήγαν εκεί.
Ο ζωγράφος Αντωνάκης (Χριστοδούλου) ζούσε ακόμα στο Λονδίνο όταν άρχισε να αναζητάει επίμονα σπίτι στη Φωκίωνος Νέγρη. «Εχω γεννηθεί στο Πεδίον του Αρεως, θυμάμαι ότι είχα εμμονή με την περιοχή από παιδί. Δεν ήθελα σπίτι σε κάποιο παράλληλο δρόμο, ήθελα πάνω στον πεζόδρομο. Οταν τελικά βρέθηκε ένα διαμέρισμα, ακόμα και ο συμβολαιογράφος που ετοίμασε τα χαρτιά μού είπε ότι πετάω τα λεφτά μου. Το 2007, όταν έλεγα σε παρέες ότι έμενα στην Κυψέλη με κοιτούσαν περίεργα, τους προσκαλούσα και έρχονταν με φόβο, με επιφύλαξη». Το 2015, το περιοδικό «Flaneur» αφιέρωσε το τεύχος εκείνης της χρονιάς στον αγαπημένο του δρόμο. «Στη λίστα τους είχαν και την Αιόλου, δεν έχει σημασία αν ο δρόμος είναι νευραλγικής σημασίας για την εμπορική κίνηση της πόλης, μπορεί να είναι οτιδήποτε. Κινούνται περισσότερο με το ένστικτο, εγώ τους ήξερα και τους πρότεινα να μου διαθέσουν 11-12 ώρες. Μπήκαμε σε σπίτια, φάγαμε σε ταβέρνες, μιλήσαμε με κόσμο, η Φωκίωνος έγινε τεύχος. Με έναν τρόπο αισθάνομαι ότι τη διαφήμισα».
Το 2022 αγόρασε και το στούντιό του στην Κυψέλη, μια παλιά, κλειστή ταβέρνα στην οδό Κλεωνής, στο ύψος του Αγίου Αθανασίου. Ωστόσο πλέον θεωρεί ότι υπάρχει πολλή φασαρία, έχει αλλάξει η φυσιογνωμία της γειτονιάς. «Αγοράζουν ολόκληρα κτίρια και τα κάνουν AirBnB, κάποτε περπατούσες με γοργό βήμα το βράδυ στην Αγίας Ζώνης, τώρα δεν μπορείς να ανοίξεις το βήμα σου, πέφτεις πάνω σε τραπεζοκαθίσματα».
Στην ίδια περιοχή με τον Αντωνάκη έχει στούντιο εδώ και οκτώ χρόνια και η εικαστικός Ολγα Μηλιαρέση-Φωκά. Δεν έχει δεσμούς με την περιοχή, δεν μεγάλωσε εδώ, ούτε πήγε γιατί πήγαν άλλοι φίλοι της, καλλιτέχνες. Βρέθηκε στην οδό Λευκάδος γιατί αναζητούσε ένα φθηνό ενοικιαστήριο και ένα χώρο που να την εξυπηρετεί και το βρήκε σε ένα ισόγειο που λειτουργούσε ως καφέ πριν από κάποια χρόνια. «Δεν ήρθα γιατί με γοήτευσε το πιο ανθρώπινο κομμάτι της γειτονιάς, όμως δεν μπορείς να μην αναγνωρίσεις πως υπάρχει μια καλλιτεχνική κοινότητα πια εδώ».
Αθήνα – Βερολίνο
Στους πιο παλιούς, ανήκει και η Mαλβίνα Παναγιωτίδη, η οποία ενοικίασε το στούντιό της στην οδό Πέραν το 2016. Μέχρι το 2019 μοίραζε τον χρόνο της ανάμεσα στην Αθήνα και στο Βερολίνο, όπου έκανε το μεταπτυχιακό της. «Μένω στο σπίτι της γιαγιάς μου που ήταν Κυψελιώτισσα και αναζητούσα ένα χώρο σε κοντινή απόσταση», εξηγεί. Καθώς η πρακτική της περιλαμβάνει και γλυπτική με κερί, έπρεπε να επισκέπτεται το στούντιο και στη διάρκεια της νύχτας για να γεμίζει τα καλούπια. «Ενιωθα ασφάλεια, ήρθα βέβαια πριν γίνει το μεγάλο buzz, ήταν όλα πιο προσιτά».
«Δεν ήρθα γιατί με γοήτευσε το πιο ανθρώπινο κομμάτι της γειτονιάς, όμως δεν μπορείς να μην αναγνωρίσεις ότι υπάρχει μια καλλιτεχνική κοινότητα πια εδώ». -Ολγα Μηλιαρέση-Φωκά
Αναφέρει ότι πάντα υπήρχαν κοινότητες στην Κυψέλη, τώρα προστέθηκε ακόμα μία, αυτή των καλλιτεχνών. «Ωραίο είναι αυτό, αρκεί να μη συμπαρασύρει κοινωνικοοικονομικές αλλαγές στην περιοχή», σχολιάζει. Κοιτάζω ψηλά και βλέπω μια περίτεχνη ροζέτα στο ταβάνι. Τη ρωτάω αν έχουν τέτοιες ροζέτες όλα τα ημιυπόγεια της γειτονιάς. «Εδώ ήταν εργαστήριο γύψινων παλιά, αυτό ήταν εκθεσιακό δείγμα και έμεινε από την προηγούμενη χρήση του χώρου». Με το βλέμμα μου σκανάρω έργα που έχουμε δει σε παλαιότερες εκθέσεις, προπλάσματα, χάλκινα στοιχεία από έργα που ετοιμάζει, κατσαρόλες στη σειρά πάνω σε γκαζιέρες, ένα κουκλόσπιτο ψηλά σε μια ραφιέρα και έναν πλαστικό Batman να επιθεωρεί τη δημιουργική διαδικασία. Υπάρχει σαν αναφορά σε όλα αυτά τα έργα η Κυψέλη; «Υπάρχει στο κομμάτι της παραγωγής. Γύρω από το στούντιο υπάρχουν πολλά συνεργεία και μηχανουργεία, συνεργάζομαι με πολλούς τεχνίτες για την κατασκευή των γλυπτών. Νιώθω ότι αναπτύσσω ένα δίκτυο γύρω από τη δουλειά μου». Από συνεργεία και μάντρες ανταλλακτικών είναι άλλωστε και οι εξατμίσεις και τα εξαρτήματα κάποιων γλυπτών που δείχνει αυτήν την περίοδο στο Μουσείο Αλέκος Φασιανός σε διάλογο με το αρχείο και τα ντιζάιν αντικείμενα του ζωγράφου.
Λίγο πιο πάνω στον ίδιο δρόμο συναντάμε τον ζωγράφο Παναγιώτη Λουκά. Κάτοικος Κυψέλης εδώ και αρκετά χρόνια, αναζήτησε στούντιο σε απόσταση που να μπορεί να διανύσει με τα πόδια. «Δεν μπορώ να σκέφτομαι ότι πρέπει να πάω να δουλέψω και να κάνω διαδρομές στην Αθήνα, θέλω να μπορώ στη στιγμή να το αποφασίσω. Εδώ έρχομαι ακόμα και τις Κυριακές, μου αρέσει». Οταν πρωτοήρθε στην Κυψέλη, δεν υπήρχε σχεδόν τίποτα. «Στην πλατεία Αγίου Γεωργίου υπήρχαν μόνο οι “Νοστιμιές της Μαίρης” και ένα καφενείο. Τώρα πλέον έχουν ανοίξει πολλά καφέ, δεν είναι όμως μαγαζιά που έχουν σχέση με τη γειτονιά, είναι απλώς επιχειρήσεις». Ομολογεί ότι αυτό που τον κέρδισε στην Κυψέλη ήταν η ησυχία. «Στο σπίτι μου, απέναντι από τα δικαστήρια, ούτε αυτοκίνητα δεν περνούσαν το βράδυ, εδώ στη γειτονιά που είναι το στούντιο, κάποιος είχε κόκορα».
Παρασκευαστήριο ψωμιού
Κατηφορίζω για να βρω το στούντιο της ζωγράφου και γλύπτριας Ευγενίας Βερελή στην οδό Ωλένου. Το εργαστήριό της, ένα πρώην παρασκευαστήριο ψωμιού, το βρήκε κάνοντας βόλτα. Στην Κυψέλη ερχόταν από το 2011 για να κάνει μαθήματα για τις εισαγωγικές εξετάσεις στη Σχολή Καλών Τεχνών, ενώ στην περιοχή μένει από το 2018. «Τα πράγματα έχουν αλλάξει πολύ. Γενικά, αν και δεν πρέπει να το πω αυτό, έχω την αίσθηση πως όπου πάνε οι καλλιτέχνες, τα πράγματα καταστρέφονται. Η Κυψέλη έχει γίνει της μόδας πια, η Αγίας Ζώνης έχει αρχίσει να χάνει την ποικιλομορφία της, η Φωκίωνος, βέβαια, κρατάει ακόμα, εκεί θα δεις όλη την γκάμα: γιαγιάδες να τρέχουν πίσω από ποδηλατάκια, καλλιτέχνες, φοιτητοπαρέες, ζευγάρια». Θεωρεί πως ο βασικός λόγος πίσω από αυτήν τη μετακίνηση των καλλιτεχνών ήταν τα ακριβά ενοίκια στις άλλες περιοχές, όμως η Κυψέλη καταφέρνει ακόμα να γοητεύει, γιατί προσφέρει αυτήν την ιδέα της γειτονιάς. «Σου δημιουργεί και ένα αίσθημα αυτάρκειας, δεν χρειάζεται να ξεμακρύνεις, έχεις ό,τι χρειάζεσαι εδώ. Μια πόλη μέσα στην πόλη, εγώ μπορεί να κάνω μέρες να φύγω εκτός ορίων».
«Εχει γίνει της μόδας πλέον, η Αγίας Ζώνης έχει αρχίσει να χάνει την ποικιλομορφία της, η Φωκίωνος, βέβαια, κρατάει ακόμα, εκεί θα δεις όλη την γκάμα: γιαγιάδες να τρέχουν πίσω από ποδηλατάκια, καλλιτέχνες, φοιτητοπαρέες, ζευγάρια». -Ευγενία Βερελή
Σε συγκεκριμένους δρόμους κινείται και ο Αγγελος Πλέσσας. Κι αυτός έχει το P.E.T. Projects από το 2018, σε ένα ημιυπόγειο χώρο, με αυλή στον ακάλυπτο, στο 87 της οδού Κερκύρας. «Επί COVID έβγαιναν στα μπαλκόνια οι ένοικοι και έβλεπαν τις περφόρμανς. Εχω σχέσεις με όλη τη γειτονιά, θα μιλήσω με τον κύριο που έχει το καθαριστήριο, θα κουρευτώ εδώ, στο Σύνταγμα πήγαινα μόνο γυμναστήριο. Τώρα άνοιξε ένα καινούργιο εδώ, κομμένο και το Σύνταγμα. Ολη μου η καθημερινότητα θα εξαντλείται στα 1.000 μέτρα». Ο Αγγελος έμενε στην περιοχή του Μουσείου, αλλά είδε κάτι να αναδύεται στην Κυψέλη σε σχέση με τους καλλιτέχνες. «Εχει ωραία ενέργεια, έχει ψυχή, δεν έχει αυτό το βάρβαρο gentrification του Παγκρατίου, δεν είναι Κουκάκι, ακόμα ψάχνεις πού θα φας. Και γεωγραφικά, το ότι δεν ήταν τόσο κεντρικά, βοήθησε να μην καταγραφεί ως μέρος της Αυτοκρατορίας των ΑirBnb. Συναντάς ακόμα κανονικούς ανθρώπους εδώ, με παλιού τύπου συνήθειες και νοοτροπίες».
«Εχει ωραία ενέργεια, έχει ψυχή, δεν έχει αυτό το βάρβαρο gentrification του Παγκρατίου, δεν είναι Κουκάκι, ακόμα ψάχνεις πού θα φας». – Αγγελος Πλέσσας
Κοινωνικό μωσαϊκό
Για τη σημασία της διατήρησης του κοινωνικού μωσαϊκού της Κυψέλης μιλούν και οι καλλιτέχνες Τεό Τριανταφυλλίδης και Πολίνα Μήλιου. «Η Κυψέλη φιλοξενεί πολλές διαφορετικές κοινότητες και μια μοναδική ποικιλομορφία ανθρώπων. Είναι σημαντικό αυτές οι κοινότητες να παραμείνουν δεμένες και να μην εκδιωχθούν από τη γειτονιά στο όνομα της ανάπτυξης», επισημαίνουν. Το ζευγάρι μετακόμισε από το Λος Αντζελες στην Αθήνα την περίοδο της πανδημίας. Το 2022 βρήκαν τον χώρο τους, ένα πρώην σούπερ μάρκετ στην οδό Ιθάκης, απέναντι από το κτίριο που έχει συνδεθεί με το όνομα του Οδυσσέα Ελύτη, το οποίο ανακαίνισαν και μετέτρεψαν σε κοινό στούντιο. Το περασμένο καλοκαίρι δημιούργησαν το Εspresso Bar, ανοίγοντας ουσιαστικά τον χώρο τους στη γειτονιά και προσκαλώντας τους κατοίκους να γνωρίσουν τη δουλειά τους. Οπως λένε, η Κυψέλη διέθετε ανέκαθεν μια ισχυρή καλλιτεχνική κοινότητα, με ανθρώπους του θεάτρου, του κινηματογράφου και των εικαστικών τεχνών. «Με έναν τρόπο, αυτή η παράδοση συνεχίζεται μέχρι σήμερα, παράλληλα με τις πολλές άλλες κοινότητες που συνυπάρχουν εδώ».
«Η Κυψέλη φιλοξενεί πολλές διαφορετικές κοινότητες και μια μοναδική ποικιλομορφία ανθρώπων. Είναι σημαντικό αυτές οι κοινότητες να παραμείνουν δεμένες και να μην εκδιωχθούν από τη γειτονιά στο όνομα της ανάπτυξης». -Τεό Τριανταφυλλίδης, Πολίνα Μήλιου
Από τη Σκωτία
Στην Καυκάσου επισκέπτομαι το στούντιο του Σκωτσέζου ζωγράφου Τζακ ΜακΚόνβιλ. Στο σημείο όπου τώρα υψώνεται μια πολυκατοικία του ’60 ήταν κάποτε ο «Βράχος», μια ονομαστή ταβέρνα και στέκι πολλών λογοτεχνών της προπολεμικής Αθήνας. Η σχέση του Τζακ με την Κυψέλη ξεκίνησε σχεδόν τυχαία. «Βρέθηκα εδώ επειδή η σύντροφός μου, η εικαστικός Ραλλού Παναγιώτου, ήταν από τη γειτονιά», λέει. Οταν πρωτογνώρισε την περιοχή, στα χρόνια της προσφυγικής κρίσης, η εικόνα της ήταν πολύ διαφορετική. «Το πάρκο ήταν γεμάτο τοξικοεξαρτημένους και σύριγγες. Σήμερα αυτά τα φαινόμενα δεν είναι πλέον ορατά, αν και υποψιάζομαι ότι απλώς μετακινήθηκαν αλλού», παρατηρεί. Την ίδια στιγμή, βλέπει μια γειτονιά που μεταμορφώνεται: νέα καφέ ανοίγουν διαρκώς, άνθρωποι από άλλες περιοχές της Αθήνας την ανακαλύπτουν και νέοι κάτοικοι καταφθάνουν, ενώ άλλοι αναγκάζονται να φύγουν. «Δεν με εκπλήσσει που την επιλέγουν άλλοι καλλιτέχνες. Καταλαβαίνω τι μπορεί να την κάνει ελκυστική: η θέση της σε σχέση με το κέντρο είναι ιδανική, ενώ το πάρκο και οι δρόμοι της διαθέτουν ιδιαίτερο χαρακτήρα».
O ζωγράφος Δαυίδ Σαμπεθάι είναι Κυψελιώτης και λέει ότι δύσκολα θα έφευγε σήμερα για να πάει κάπου αλλού. Ομως το πρώτο του στούντιο ήταν πάνω από την Πανόρμου. «Αναγκάστηκα να το αφήσω, ήθελαν να το κάνουν AirBnB, βρέθηκε αυτός ο χώρος στη Δρίνου –παλιά, στεγαζόταν εδώ μια εταιρεία καθαρισμού πανιών ιστιοπλοΐας– και επέστρεψα στη βάση μου». Αναφέρει με ανακούφιση πως το κομμάτι αυτό της Κυψέλης δεν θα γίνει ποτέ της μόδας, γιατί δεν προσφέρονται οι δρόμοι για να ανοίξει κάποιος καφέ. «Μου αρέσει η Κυψέλη, είναι ένα μέρος που έχει ανθρώπους από όλο τον κόσμο, Ελληνες και ξένους και έχει επιτευχθεί με τα χρόνια μια κάποια αφομοίωση». Υποστηρίζει ότι η οικονομική κρίση, που έβαλε λουκέτο σε πολλές επιχειρήσεις, έδωσε την ευκαιρία σε καλλιτέχνες να βρουν μεγάλους χώρους που έστεκαν αναξιοποίητοι, ρημαγμένοι για χρόνια. «Μετά ήρθε και η COVID και ενισχύθηκε ακόμα περισσότερο αυτή η τάση. Βέβαια, στην πανδημία, ανακαλύψαμε ότι η γειτονιά μας έχει και πράσινο. Μέχρι τότε στο Πεδίον του Αρεως πατούσαν μόνο όσοι είχαν σκυλιά».
Η πιο καινούργια στην παρέα είναι η Ιωάννα Λημνιού· το 2025 άφησε τον χώρο που ενοικίαζε μαζί με φίλους της, ένα υπέροχο νεοκλασικό στη Θεμιστοκλέους, και μετέφερε τη δραστηριότητά της σε ένα ημιυπόγειο στην Εδισον, ανάμεσα σε Γκύζη και Κυψέλη. «Αλλαξαν τα Εξάρχεια, είχε πολλή βαβούρα και αναζητήσαμε νέα στέγη. Είναι γειτονιά άλλων δεκαετιών εδώ, έχει ηρεμία, έχει δέντρα, ακούς πουλάκια, ό,τι χρειάζεται ένας καλλιτέχνης για να φτιάξει τον χωροχρόνο του». Ο χώρος όπου δουλεύει τώρα ήταν βιοτεχνία ρούχων. «Ερχεται μια γαζώτρια που δούλευε στο φασόν που έδρευε εδώ και μου λέει ιστορίες, της λέω και εγώ τα ζωγραφικά μου και ας μην καταλαβαίνει. Η τέχνη μπορεί να φαίνεται περίεργη στους απέξω, αναρωτιούνται αν κάνω μαθήματα, πώς βιοπορίζομαι. Στους φίλους μου, καλλιτέχνες που μένουν στους γύρω δρόμους, αστειεύομαι, τους λέω ότι στο στούντιο έχω τοποθετήσει κάμερες, είναι δύο κυρίες που κάθονται στο μπαλκόνι και βλέπουν ό,τι περνάει. Υπάρχει όμως έγνοια, δεν το κάνουν για κακό, οι άνθρωποι που ζουν εδώ μιλούν, χαιρετιούνται, για μένα που μεγάλωσα στην Αλεξανδρούπολη αυτό είναι κάτι γνώριμο, φυσικό».
