Αν στη δεκαετία του ’90 ξεκίνησε η «Φρινταμάνια», τότε σήμερα μιλάμε για ένα φαινόμενο σταθερό και ενίοτε εντεινόμενο. Εκτός από την έκθεση που άνοιξε πριν από μερικές ημέρες στην Tate Modern, πτυχές της σύγχρονης δημοφιλίας της Μεξικανής ζωγράφου Φρίντα Κάλο (1907-1954) εντοπίζονται και σε μια πρόσφατη παραγωγή της Μητροπολιτικής Οπερας της Νέας Υόρκης, στη σειρά που ετοιμάζει το Netflix, στις υψηλές τιμές των έργων της κ.λπ. Γιατί παραμένει δημοφιλής η Φρίντα Κάλο; Τρεις ειδικοί δίνουν μια απάντηση. -Ν. Ζ.
Κομβικό σημείο το τραύμα
Θούλη Μισιρλόγλου, καλλιτεχνική διευθύντρια MOMUS-Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης
Η Φρίντα Κάλο είναι ο τόπος όπου συναντιούνται, ήδη από τη δεκαετία 1970, η κοινή γνώμη με τους ειδικούς, ο φεμινισμός και η πολιτική με την τέχνη, το έργο με την προσωπικότητα, η ζωή με το έργο. Χωρίς προσπάθεια, η Φρίντα Κάλο έγινε, κυρίως μεταθανάτια, η «Φρίντα». Οπως και στην περίπτωση της Νίκι ντε Σεν Φαλ που έγινε «Νίκη», το τραύμα, ειδικά το εκτιθέμενο –και στην περίπτωση της Φρίντα περήφανα διατρανωμένο–, είναι ένα κομβικό σημείο. Σε μια εποχή που μιλάει ανοιχτά για τραύματα και αποκλεισμό και διεκδικεί εκ νέου κάθε είδους δικαιώματα, η Φρίντα έγινε ύψιστο σύμβολο επανάστασης και ανθεκτικότητας, μιλώντας στην καρδιά φεμινιστικών κινημάτων, ανθρώπων με αναπηρία, κοινοτήτων LGBTQ+ και όσων ενδιαφέρονται για τη μεξικανική ταυτότητα. Παρά το ερώτημα μήπως η «Φρίντα-είδωλο», που βασίζεται στον μύθο της ζωής της και στην εμπορική αξιοποίηση της εικόνας της, έχει επισκιάσει τη «Φρίντα-καλλιτέχνιδα», στο κοινό μοιάζει να αρκούν η τόλμη της αυτοέκθεσης, ο ανάμεικτος ρεαλισμός με φαντασία και το έντονο προσωπικό στυλ της για να την αποθεώσει. Τα ενδύματα, τα αξεσουάρ, τα χρώματα, στα έργα της και σε κάθε είδους αναπαραστάσεις, την κάνουν και εικόνα, που λατρεύει η μόδα. Σύμβολο δύναμης και αντοχής, ασθενής και δυνατή ταυτόχρονα, ταλαιπωρημένη και παθιασμένη, η Κάλο μοιάζει να τους χωράει όλους. Οπως έχει γράψει η Οριάνα Μπαντελέι, η Κάλο έχει γίνει σύμβολο της μη συμμόρφωσης και «το αρχέτυπο μιας πολιτισμικής μειονότητας», η οποία θεωρείται ως «θύμα, σακατεμένη και κακοποιημένη», αλλά και ως «επιζώσα που αντεπιτίθεται». Η επαναστατική διάθεση αυτής της αντεπίθεσης μοιάζει λειτουργική, τόσο για τον διευρυμένο χώρο της πολιτικής όσο και για την αγορά.
Ο Τσε Γκεβάρα της εποχής μας
Χριστόφορος Μαρίνος, ιστορικός τέχνης και επιμελητής
Τις προάλλες είδα στο τρένο μια κοπέλα που είχε στο μπράτσο ένα τατουάζ με το πρόσωπο της Φρίντα Κάλο. Δεν παραξενεύτηκα· θα έλεγα μάλιστα ότι χάρηκα. Το πρόσωπό της έγινε σύμβολο διαφορετικότητας, ανεξαρτησίας και αντοχής, σημείο αναφοράς για τον σύγχρονο φεμινισμό, με τεράστια απήχηση στα νέα παιδιά, ειδικά σε εκείνα που αντιδρούν στα καταπιεστικά κοινωνικά πρότυπα. Μια γυναίκα ζωγράφος έγινε ο Τσε Γκεβάρα της εποχής: η εικόνα της τυπώνεται σε αφίσες, μπλουζάκια, τσάντες, κούπες, και κυκλοφορεί πέρα από το έργο της. Βέβαια, το ερώτημα της υπέρμετρης δημοφιλίας της είχε τεθεί ήδη στις αρχές της δεκαετίας του 1990, όταν το ενδιαφέρον για τη Μεξικανή ζωγράφο άρχισε να παίρνει παγκόσμιες διαστάσεις. Υπάρχουν σταθμοί που εξηγούν τη μυθοποίησή της: η βιογραφία της Χέιντεν Χερέρα (1983), η αγορά έργου της από τη Μαντόνα, η μεταφορά της ζωής της στον κινηματογράφο, καθώς και τα διαχρονικά θέματά της: πόνος, μοναξιά, θλίψη, θάνατος, πάσχον σώμα, προσωπική και εθνική ταυτότητα. Και η ίδια η Κάλο φρόντισε, εν ζωή, να χτίσει τον μύθο της – χαρακτηριστική είναι η προσωνυμία των μαθητών της: τα «Φριντάκια» (Los Fridos). Ωστόσο, δεν χρειάζεται η δημοφιλία της και ο αντίκτυπος του έργου της να παρουσιάζονται ως μέρος της ζωγραφικής της παραγωγής, όπως συμβαίνει με την έκθεση στην Tate Modern, ιδίως όταν η αναφορά στο έργο και στη χαρισματική περσόνα της έχει οδηγήσει σε άνισα εικαστικά αποτελέσματα. Το σίγουρο είναι πως η κληρονομιά της Κάλο και η «Φρινταμάνια» θα συνεχίσουν να μας απασχολούν.
Μια γυναίκα ζωγράφος έγινε ο Τσε Γκεβάρα της εποχής: η εικόνα της τυπώνεται σε αφίσες, μπλουζάκια, τσάντες, κούπες, και κυκλοφορεί πέρα από το έργο της. -Χριστόφορος Μαρίνος
Εκφράζει μια σειρά από ορατότητες
Ερατώ Κουτσουδάκη-Γερολύμπου, μουσειολόγος
Η Φρίντα Κάλο είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα ζωγράφος. Το ίδιο, όμως, μπορούμε π.χ. να πούμε για τον Γουίλιαμ Τέρνερ ή τον Πιέτ Μοντριάν. Τι προκαλεί την πρόσφατη «φρενίτιδα» με εκείνη; Νομίζω –και αυτό δεν μειώνει την αξία της– η «περίπτωσή» της. Η ζωή της προσφέρει στοιχεία μυθιστορήματος, που εξηγούν τις πολλές ταινίες, σειρές και ντοκιμαντέρ. Διέθετε, επιπλέον, μια μαγνητική, ιδιαίτερη ομορφιά. Πέρα πάντως από τη μυθιστορηματική ζωή, νομίζω πως η Κάλο συνοψίζει –και ταυτόχρονα εκφράζει– μια σειρά από «ορατότητες», τις οποίες εσχάτως ο δυτικός πολιτισμός προσπαθεί να θεωρεί κατακτημένες. Στον δύσκολο αυτό δρόμο, χρησιμοποιεί (και καλά κάνει) όσα πρότυπα (ή είδωλα) μπορεί. Ετσι, η Κάλο δεν ήταν μόνο μια ιδιαίτερη, αυτοαναφορική ζωγράφος, ήταν και μέλος της LGBTQ+ κοινότητας, ΑμεΑ, ερχόταν από τον κόσμο των αναπτυσσόμενων οικονομιών, πάλευε με θέματα ψυχικής υγείας, ήταν αριστερή και αντλούσε έμπνευση από την παράδοση. Ως προσωπικότητα, αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα γυναικείας ενδυνάμωσης, εξ ου και τα αρκετά παιδικά βιβλία για την περίπτωσή της. Αν ζούσε, θα μπορούσε να πρωταγωνιστεί στη διεθνή σκηνή της τέχνης μόνο για τα παραπάνω χαρακτηριστικά. Ας αναρωτηθούμε τώρα πόσες από αυτές τις λέξεις υπήρχαν σε χρήση όσο ζούσε. Και πόσο καλό είναι που τις διαθέτουμε τώρα. Ταμπέλες και συμπερίληψη. Αρκεί να τη ζούμε ουσιωδώς. Μειώνουν τα παραπάνω την αξία της δουλειάς της; Ουδόλως. Η φρενίτιδα ίσως λέει περισσότερα για τη σημερινή κοινωνία παρά για την ίδια και το έργο της.
Πέρα από τη μυθιστορηματική ζωή, νομίζω πως η Κάλο συνοψίζει –και ταυτόχρονα εκφράζει– μια σειρά από «ορατότητες», τις οποίες εσχάτως ο δυτικός πολιτισμός προσπαθεί να θεωρεί κατακτημένες. -Ερατώ Κουτσουδάκη-Γερολύμπου
Η έκθεση στην Tate και η μανία
*Τίνα Σωτηριάδη
Η έκθεση της Φρίντα Κάλο στην Tate Modern κατέγραψε ρεκόρ προπωλήσεων –περισσότερα από 41.000 εισιτήρια πριν από το άνοιγμά της– επιβεβαιώνοντας τη θέση της ως μία από τις πιο αναγνωρίσιμες καλλιτεχνικές μορφές παγκοσμίως. Περισσότερα από 30 έργα της, προσωπικά αντικείμενα, φορέματα και σπάνιες φωτογραφίες αποκαλύπτουν τη βαθιά σύνδεση ανάμεσα στη βιωματική εμπειρία και στην καλλιτεχνική της έκφραση. Πολλά από τα εμβληματικά έργα της, όμως, απουσιάζουν, επειδή σημαντικές ιδιωτικές συλλογές δεν τα δάνεισαν. Οι πρώτες αίθουσες, που είναι και οι πιο συναρπαστικές, συγκεντρώνουν την πλειονότητα των έργων της. Τολμηρές αυτοπροσωπογραφίες μιλούν για την αναπηρία της, το φύλο, τη σεξουαλικότητα, τον θάνατο, την πολυκύμαντη σχέση με τον σύζυγό της Ντιέγο Ριβέρα, την εθνική καταγωγή, την πολιτική της ταυτότητα και τη διχασμένη αίσθηση του εαυτού της.
Σε ένα σχέδιο η Κάλο σκιαγραφεί πεπλατυσμένα σώματα σκορπισμένα γύρω από τα συντρίμμια του τραμ, ενώ στο προσκήνιο βρίσκεται τυλιγμένη με επιδέσμους και ξαπλωμένη σε ένα φορείο του Ερυθρού Σταυρού. Μια φωτογραφία τη δείχνει να ζωγραφίζει από το κρεβάτι της, με το καβαλέτο κατάλληλα προσαρμοσμένο. Εικόνες πόνου, επιβίωσης και θριάμβου. Αυτοπροσωπογραφίες με τον χαρακτηριστικό κότσο με τα λουλούδια και τις πολύχρωμες κορδέλες, όπως και οι Tehuana ενδυμασίες της, είναι ενδεικτικές της πολιτισμικής της υπερηφάνειας. Το έργο «My Dress Hangs There» αποτελεί σχόλιο πάνω στην αμερικανική κουλτούρα, ως εικόνα αποξένωσης. Στα τέλη της δεκαετίας του 1960, μέσα στο κλίμα των κινημάτων πολιτικών δικαιωμάτων στις Ηνωμένες Πολιτείες, η Κάλο γίνεται σύμβολο για το κίνημα Chicana/o.
Εξαιρετική είναι η αυτοπροσωπογραφία σε μια περίπλοκη κορνίζα, διακοσμημένη με κελύφη αχιβάδων, που ενσωματώνει το πρόσωπο του Ριβέρα αναδεικνύοντας τη στενή σχέση τους.
Οι επόμενες αίθουσες παρουσιάζουν έργα 80 καλλιτεχνών που εμπνεύστηκαν από την Κάλο. Μερικά είναι δυναμικά, επιδραστικά και στοχαστικά, ενώ άλλα σχεδόν ανόητα. Στο σύνολό τους, ωστόσο, φέρουν μια βαθιά εκτίμηση και επικυρώνουν τη διαχρονικότητα του έργου της. Ο Γιασουμάσα Moριμούρα μεταμορφώνεται σε μια θριαμβεύτρια Κάλο μετατρέποντας τη σπασμένη σπονδυλική στήλη της σε γροθιά, ενώ η φωτογραφία της Τρέισι Eμιν, ντυμένης ως κατάκοιτης αλλά ανθεκτικής Κάλο, είναι συγκλονιστική.
Στο επίκεντρο της πρώτης αίθουσας, ένας κορσές διακοσμημένος με σφυροδρέπανο έρχεται σε αντίφαση με την τελευταία αίθουσα της «Φρινταμάνια»: η ένταση ανάμεσα στη Φρίντα ως πολιτικό σύμβολο και στη Φρίντα ως εμπορικό προϊόν. Mια γυναίκα με σαφή πολιτική τοποθέτηση παρουσιάζεται μέσα σε ένα σύστημα που βασίζεται στην εμπορευματοποίηση.
*Η κ. Τίνα Σωτηριάδη είναι επιμελήτρια εκθέσεων και κριτικός τέχνης που ζει και εργάζεται στο Λονδίνο.
