To 2021 ο αρχαιολόγος Θεόδωρος Παπακώστας, ο δημοφιλής Archaeostoryteller, που επικοινωνούσε την αρχαιογνωσία στα social media, έκανε στο αναγνωστικό κοινό μια απρόσμενη ερώτηση: «Χωράει όλη η αρχαιότητα στο ασανσέρ;». Στο πρώτο αυτό βιβλίο του, που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Key Books, προσπάθησε να δώσει απαντήσεις σε ευφάνταστα ερωτήματα, όπως τι πήρε στις αποσκευές της μια Μινωίτισσα πριγκίπισσα για να πάει στην Αίγυπτο, πώς περνούσε την ώρα του όταν βαριόταν ένας Μυκηναίος δημόσιος υπάλληλος, γιατί ο Ηράκλειτος πρότεινε να χαστουκίσουμε τον Ομηρο.
Εκείνη την εποχή κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Διόπτρα και το πρώτο, ομότιτλο βιβλίο του εξαιρετικά δημοφιλούς λογαριασμού στο Facebook «Η γεωγραφία είναι πολύ κουλ», που μέσα από ιστορίες, κουίζ και κρυπτόλεξα μπορούσε κάποιος να μάθει από ποια σημεία του κόσμου μάς ήρθαν τα υλικά της χωριάτικης σαλάτας, γιατί δεν έχουν όλοι οι άνθρωποι το ίδιο χρώμα δέρματος, ποια σημαία έχει πάνω της ένα λιοντάρι που κρατάει ένα σπαθί.
Ενα χρόνο νωρίτερα, ο Παύλος Καστανάς, απόφοιτος του Φυσικού του ΕΚΠΑ, με μεταπτυχιακό στην Αστροφυσική στο Λονδίνο και δημιουργός του διαδικτυακού καναλιού Astronio, που έχει ξεπεράσει τους 350.000 συνδρομητές και τις 45 εκατομμύρια προβολές, εξέδωσε το βιβλίο «Προς τ’ άστρα» (κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Κάκτος και πριν από λίγους μήνες από τις εκδόσεις Διόπτρα). Το 2022, ο Archaeostoryteller επέστρεψε με το «Αρχαιολογία αγάπη μου …έλα πάρε με από δω» και ερωτήσεις όπως πότε άρχισαν να κυκλοφορούν γυμνόστηθες οι Μινωίτισσες στην Κνωσό, πώς βίωσε το body shaming ο Ηρακλής και αν είχε η αρχαία Αθήνα στοιχειωμένα σπίτια. Δύο χρόνια μετά, ένας ακόμη creator, o The Trivialist, με πτυχίο στις Πολιτικές Επιστήμες, στον Ευρωπαϊκό Πολιτισμό, στη Φιλοσοφία και στις Τέχνες, υπέγραψε το βιβλίο «Από τον βασιλιά Θάνατο στον βασιλιά Ηλιο» (μια γνωριμία με την Ευρώπη μέσα από 12 ιστορίες) και λίγο πριν μας αφήσει το 2025 κυκλοφόρησε το βιβλίο του «Εγώ, ο άνθρωπος» (με «καυτά» ερωτήματα, όπως ποιος έχει τα πνευματικά δικαιώματα της Βίβλου ή γιατί οι Αιγύπτιοι κοπανούσαν με ψάρια τα κεφάλια τους) – και τα δύο από τη Διόπτρα.
Κάτι σπάνιο
Τα βιβλία αυτά, που τοποθετούνται γενικά στην κατηγορία της εκλαϊκευμένης επιστήμης από γνωστούς και δημοφιλείς δημιουργούς ψηφιακού περιεχομένου (creators), σημειώνουν υψηλές πωλήσεις. «Είναι άνθρωποι που ξεκίνησαν λογαριασμούς στα σόσιαλ μίντια με σκοπό να δημιουργήσουν πρωτότυπο, εκλαϊκευμένο, “εκπαιδευτικό” περιεχόμενο, που δεν απευθύνεται σε μαθητές, αλλά γενικά σε ανθρώπους κάθε ηλικίας οι οποίοι διψούν για γνώση, αποκλειστικά για τη χαρά της γνώσης», σημειώνει ο Γιάννης Πλιώτας, marketing director των εκδόσεων Διόπτρα.
«Ακόμα κι αν οι πωλήσεις των βιβλίων από creators δεν συγκρίνονται με τους αριθμούς των followers τους, είναι τόσο σημαντικές ώστε να συγκρίνονται με τα μεγαλύτερα best seller της κατηγορίας τους. Είναι χαρακτηριστικό ότι κάποια βιβλία από creators πλησιάζουν και ξεπερνούν τις 50.000, κάτι εξαιρετικά σπάνιο για τα ελληνικά δεδομένα».
Για σημαντικό ενδιαφέρον από πλευράς αναγνωστικού κοινού κάνει λόγο ο Βασίλης Βαρδάκας, εκ των εκδοτών της Key Books. «Μάλιστα, το ενδιαφέρον αυτό μεγαλώνει. Ζούμε σε μια εποχή όπου αρκετοί άνθρωποι διψούν για γνώση, όχι απλώς να καταναλώσουν πληροφορία. Τα βιβλία εκλαϊκευμένης επιστήμης, όταν είναι καλογραμμένα και σέβονται τον χρόνο του αναγνώστη, λειτουργούν σαν γέφυρα ανάμεσα στη γνώση και στην καθημερινή ζωή».
Σε ό,τι αφορά τα βιβλία του Θεόδωρου Παπακώστα, σημειώνουν σταθερά υψηλές πωλήσεις, επανεκδόσεις και έχουν συνεχή παρουσία στις λίστες των ευπώλητων, ενώ έχουν μεταφραστεί σε 15 γλώσσες. Ξεχωρίζει σε αυτά τρία σημαντικά χαρακτηριστικά, όπως υπογραμμίζει: «Πρώτον, τον σεβασμό προς τον αναγνώστη· έχει πολύ κόπο, έρευνα και φροντίδα κάθε βιβλίο. Δεύτερον, το χιούμορ και την αφήγηση· η αρχαιολογία παύει να είναι “μουσειακή” και γίνεται ζωντανή ιστορία ανθρώπων. Και τρίτον, τη συνέπεια: υπάρχει ξεκάθαρη φωνή και ταυτότητα, κάτι που χτίζει σχέση εμπιστοσύνης με το κοινό».
Η αναγνωρισιμότητα που έχουν εξασφαλίσει οι δημιουργοί περιεχομένου εξαιτίας της παρουσίας τους στα σόσιαλ μίντια μπορεί να συμβάλει στην αύξηση των πωλήσεων, «αλλά δεν είναι από μόνη της αρκετή. Στην περίπτωση του Archaeostoryteller, τα σόσιαλ μίντια λειτουργούν ως προέκταση του ίδιου αφηγηματικού του ταλέντου. Δεν “πουλάει” τα βιβλία του· μοιράζεται ιστορίες, και το κάνει με επιστημονική εγκυρότητα και χιούμορ. Ετσι, όταν κάποιος φτάνει στο βιβλίο, υπάρχει ήδη μια σχέση εμπιστοσύνης», υπογραμμίζει ο κ. Βαρδάκας. Και επισημαίνει ότι «υπάρχουν πολλές περιπτώσεις ισχυρής παρουσίας στα σόσιαλ μίντια που δεν μεταφράζεται σε πωλήσεις. Το βιβλίο απαιτεί κάτι βαθύτερο: συνέπεια, ουσία, αφηγηματική ικανότητα. Ο Θεόδωρος δεν είναι απλώς “γνωστός”, είναι καλός συγγραφέας. Και αυτό κάνει τη διαφορά».
Ενας φάρος
Μία εξαιρετικά σημαντική παράμετρος είναι και το γεγονός ότι φαίνεται πως πρόκειται για μια συνθήκη στην οποία τα σόσιαλ μίντια δεν λειτουργούν ανταγωνιστικά προς τα βιβλία. «Τα βιβλία που υπογράφουν δημοφιλείς creators έχουν το χαρακτηριστικό ότι απευθύνονται κυρίως σε αναγνώστες μεγάλων κειμένων. Και με αυτόν τον όρο συμπεριλαμβάνουμε όσους/όσες θα διαβάσουν τη “Μυστική Ιστορία” της Ντόνα Ταρτ, αλλά και όσους διαβάζουν συστηματικά μακροσκελείς αναρτήσεις στο Facebook. Αρα υπάρχει συνάφεια ανάμεσα σε όσους διαβάζουν βιβλία και όσους ακολουθούν creators που παράγουν “εκπαιδευτικό” περιεχόμενο: Στην εποχή του ομιχλώδους doom scrolling οι αναρτήσεις αυτών των σελίδων (ή το βιβλίο που τελικά υπογράφουν) είναι ένας φάρος», τονίζει ο κ. Πλιώτας. «Αρα οι creators δεν δρουν ανταγωνιστικά προς τα βιβλία, ακόμα κι αν σε μια πρώτη ανάγνωση, ένα μέρος του βιβλίου κάποιος μπορεί να το διαβάσει δωρεάν στο Facebook ή να το δει οπτικοποιημένο στο YouTube. Για την ακρίβεια, συχνά οι creators θα στείλουν στο βιβλιοπωλείο ανθρώπους που δεν θα πήγαιναν σε διαφορετική περίσταση».
