Τον Ιούλιο του 2024 ο Ρόμπερτ Μακφάρλαν είχε αποστείλει επιστολή σε όλους τους μεταφραστές του, όπου έλεγε πως το νέο του βιβλίο «Είναι ένα ποτάμι ζωντανό;» (μτφρ.: Μιχάλης Μακρόπουλος, εκδ. Μεταίχμιο) είναι «ποταμοποιημένο» (a rivered book): χρησιμοποιεί «μια “γραμματική εμβιότητας” για το ρέον ύδωρ».
Ο γεννημένος το 1976 στο Νότιγχαμ συγγραφέας (το 2022 και το 2024 το όνομά του είχε ακουστεί έντονα για το Νομπέλ Λογοτεχνίας) μελετά την αλληλεπίδραση του φυσικού τοπίου με την ανθρώπινη συνείδηση, την τέχνη και τη φιλοσοφία. Ειδικότερα, στο συγκεκριμένο βιβλίο, η έννοια της υδάτινης ροής είναι κάτι που περνάει και στην ίδια τη γλώσσα, στον αφηγηματικό ιστό. Στα ελληνικά κυκλοφορεί και το «Υπογαία. Ενα ταξίδι στα βάθη της Γης και του χρόνου» (μτφρ.: Μ. Μακρόπουλος, εκδ. Μεταίχμιο), όπου, μέσα από την επιστημονική εξερεύνηση του εσωτερικού του πλανήτη, μιλάει για τη μνήμη ανθρώπων και φυσικού τοπίου.
Το «Είναι ένα ποτάμι ζωντανό;» αφήνεται στη ροή τριών ποταμών της Γης στον Ισημερινό, στην Ινδία και στον Καναδά. Ο Μακφάρλαν, όμως, δεν είναι New Ager, δεν βρίσκει κάποια ψυχή ή θεότητα σε ένα ποτάμι. Από την άλλη, βασική αρχή του βιβλίου είναι η απόρριψη του αυστηρού ορίου ανάμεσα στο «έμβιο» και στο «άβιο», το οποίο «αστυνομεύεται από μια κοσμοαντίληψη που κατατάσσει κατηγορηματικά τους ποταμούς στην “άβια” πλευρά του συνόρου».
Τον συνάντησα στην καρδιά του Λονδίνου, κοντά στον σταθμό του Πάντινγκτον, και με δική του πρωτοβουλία καθίσαμε πλάι στο τεχνητό ρέμα Γκραντ Γιούνιον Κανάλ.
– Είναι λίγο δύσκολο να κατηγοριοποιήσει κάποιος τα βιβλία σου.
– Κάποιος μου είπε τις προάλλες ότι ο όρος non-fiction είναι πολύ προβληματικός. Γιατί να μην το πούμε «λογοτεχνία της πραγματικότητας»; Δεν είναι κακό. Κάποιος άλλος μου πρότεινε γιατί όχι non-fiction του φανταστικού (speculative non-fiction); Βλέπεις ότι μιλάμε για πράγματα όπου τα όρια ενός λογοτεχνικού είδους ξεχειλώνουν. Θυμάμαι έναν από τους πρώτους μου μέντορες, τον Ρότζερ Ντίκιν. Μου είχε πει, όχι πολύ καιρό προτού πεθάνει, «όταν δοκιμάσεις να γράψεις non-fiction, προσπάθησε να το κάνεις σαν να είναι μυθιστόρημα και κάνε κάθε κεφάλαιο να μοιάζει με διήγημα».
– Ωραία συμβουλή.
– Ναι. Διότι όταν γράφεις για μια τοποθεσία δεν υπάρχει πλοκή με τη συμβατική έννοια. Οπότε πώς τραβάς τον αναγνώστη σε αυτό που έχεις να πεις, και μάλιστα να τον κάνεις να συναισθανθεί τη σαγήνη του τοπίου και της γης, της μνήμης και της γλώσσας και όλων αυτών των πραγμάτων που μας απασχολούν;
– Ξέρεις, έχω πάρει συνεντεύξεις από δύο αστροναύτες. Μου έλεγαν ότι η εμπειρία του Διαστήματος οδηγεί συχνά τους αστροναύτες στον ακτιβισμό για την προστασία του περιβάλλοντος. Από τον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό μπορούν να διακρίνουν τη ρύπανση στους ωκεανούς, την καταστροφή του Αμαζονίου…
– Μπορούν να δουν αυτό, ε;
– Ναι, διότι ο ΔΔΣ βρίσκεται σε χαμηλή τροχιά. Επιπλέον, τρόμαξαν με το πόσο λεπτή φλούδα είναι η ατμόσφαιρα που προστατεύει τη Γη. Ακόμη, είδαν τη Γη να αιωρείται μέσα στο πιο παγερό, αφιλόξενο, απέραντο σκοτάδι.
– Λογικό. Για μερικούς ανθρώπους, ο πλανήτης είναι εδώ για δισεκατομμύρια χρόνια και θα είναι εδώ πολύ μετά από εμάς. Αλλά για μένα, το να συνειδητοποιείς την ευθραυστότητα και το συγκυριακό της κάθε βιωμένης στιγμής, και το να βλέπουμε τους εαυτούς μας ως τμήμα ενός κληρονομικού ιστού, κάνει την κάθε στιγμή στην οποία είμαστε ζωντανοί να ακτινοβολεί και αξιώνει από εμάς να αναγνωρίζουμε αυτό το δώρο που μας δόθηκε.
– Ηταν ο Τραμπ ό,τι χειρότερο μπορούσε να συμβεί για το περιβάλλον;
– Απολύτως. Ειδικά μετά την πρόσφατη πετρελαϊκή κρίση με το Ιράν, ωστόσο, έχει προκαλέσει μια μαζική αντίδραση σε ορισμένες χώρες ώστε να στραφούν και σε άλλες ανανεώσιμες πηγές ενέργειας πέρα από το πετρέλαιο. Συνεπώς, κάτι πάει να γίνει. Τώρα, σε ένα, ας πούμε, μεταφυσικό επίπεδο, ξέρουμε ότι η ζωή επανέρχεται δριμύτερη αρκεί να της δώσεις μία ευκαιρία. Το έχουμε δει να συμβαίνει σε ποταμούς που καθαρίζονται χάρη σε φράγματα. Είναι αυτό που λέω «γεωγραφίες της ελπίδας». Δεν είναι κάτι που συμβαίνει συστηματικά, αλλά μας δίνει μιαν ιδέα για το τι μπορούμε να αλλάξουμε, να φανταστούμε τον κόσμο αλλιώς.
Το να συνειδητοποιείς την ευθραυστότητα και τη σύμπτωση, το συγκυριακό της κάθε βιωμένης στιγμής και το να βλέπουμε τους εαυτούς μας ως τμήμα ενός κληρονομικού ιστού, κάνει την κάθε στιγμή στην οποία είμαστε ζωντανοί να ακτινοβολεί.
– Κάτι είπες πριν για μεταφυσική. Εχεις μια πρόταση στο βιβλίο: «Τι απάντησε ο ποταμός;»
– Κοίτα, αν κάνεις ερωτήσεις στο μυστήριο, μην περιμένεις να σου απαντήσει σε μια γλώσσα που καταλαβαίνεις. Ακόμη πιάνω τον εαυτό μου να νιώθει γελοίος επειδή χαιρετάω έναν ποταμό, επειδή ρωτάω διάφορα έναν ποταμό και να μην παίρνω κάποια απάντηση παρά μόνο σε μια ανυποψίαστη στιγμή. Και όταν αυτή η στιγμή έρχεται και με βρίσκει, η φόρτιση που αισθάνομαι δεν έχει όμοιό της.
– Τι σημαίνει ένα ποτάμι είναι άρρωστο;
– Σημαίνει ότι δεν καταλήγει στη θάλασσα. Αυτό είναι ένα νεκρό ποτάμι. Οπότε γράφω για να αντιληφθούμε τη βαθύτερη ουσία του ποταμού, όχι σαν κάτι «χρήσιμο», αλλά για να θυμίσω τι σημαίνει για τη ζωή μας ένα ποτάμι. Θέλω όμως να σου κάνω μια ερώτηση, την οποία κάνω σε όλους όσους γνωρίζω: Ποιο είναι το δικό σου ποτάμι; Ποια είναι τα ποτάμια που έχουν σφραγίσει τη ζωή σου, τις μνήμες σου, αλλά και το παρόν σου;
– Εννοείς ποτάμια στην Ελλάδα;
– Ναι, ξέρω· εσείς έχετε τη θάλασσα.
– Ακριβώς, όμως η Αθήνα έχει τρία ποτάμια, τα οποία έχουμε μπαζώσει, τα δύο στην καρδιά της πόλης. Αλλά σήμερα είναι εγκιβωτισμένα. Διαβάζουμε γι’ αυτά στους πλατωνικούς διαλόγους.
– Οπως γράφω στο βιβλίο, «ποταμοί φαντάσματα».
– Γράφεις επίσης ότι έχουμε παγιδευθεί σε μια αντίληψη της φύσης ως «μετρήσιμης συνεκτικής», ότι «τίποτα δεν είναι καλό αφ’ εαυτού· τα πάντα πρέπει να είναι καλά για κάτι».
– Ναι, βασικό στοιχείο του καπιταλισμού. Οχι πώς θα κατανοήσεις τον κόσμο, αλλά πώς θα τον εκμεταλλευθείς. Από την άλλη, οφείλω να σου πω ότι σήμερα τα ποτάμια έχουν πλέον νομική εκπροσώπηση. Ακριβώς όπως ένας πολίτης. Ή όπως έχει μια εταιρεία νομική εκπροσώπηση. Υπάρχει ένας χαρακτήρας στο βιβλίο, ο δικηγόρος Ροντρίγκεζ Γκαραβίτο, ο οποίος είναι πολύ ενεργός σε αυτό. Θυμάμαι πόσο είχα συγκινηθεί όταν διάβαζα νομικά έγγραφα με τέτοιους όρους, όρους που παραπέμπουν στην οικολογία ή και στη μυστική παράδοση των Μαορί. Είναι εκπληκτικό όταν η κουλτούρα, η φαντασία και η νομοθεσία ενώνουν τις δυνάμεις τους για ένα καλύτερο μέλλον. Βλέπεις νομικούς να συνεργάζονται με σαμάνους και αρχηγούς φυλών και βιολόγους που εργάζονται επί του πεδίου, μαζί με συγγραφείς και καλλιτέχνες. Αυτού του τύπου οι συνέργειες συμβάλλουν στο να αλλάξουν ορισμένα πράγματα.
– Το βιβλίο αυτό συνέβη διότι βρέθηκες σε όλα αυτά τα απίθανα μέρη του πλανήτη. Νομίζω πως είσαι ένας πολεμικός ανταποκριτής χωρίς πόλεμο.
– Μονάχα που είναι ένας αργός πόλεμος. Και μόνιμος. Ενας μεγάλος Νοτιοαφρικανός καθηγητής Περιβάλλοντος, ο Ρομπ Νίξον, μιλάει για μια αργή βία κατά της φύσης. Δεν βλέπουμε κάποια βόμβα να εκρήγνυται στιγμιαία. Αλλά το βλέπεις μέσα από την αργή αυτή βία, το κόστος που πληρώνουν οι άνθρωποι και η βιόσφαιρα.
– Πώς δουλεύεις; Κρατάς σημειώσεις και τις επεξεργάζεσαι όταν επιστρέφεις;
– Ναι, έχω σημειωματάρια. Μικρά, για να χωρούν σε τσέπες. Τα πάντα πάνε εκεί. Σημειώσεις επί του πεδίου.
Ενας μεγάλος Νοτιοαφρικανός καθηγητής περιβάλλοντος, ο Ρομπ Νίξον, μιλάει για μια αργή βία κατά της φύσης. Δεν βλέπουμε κάποια βόμβα να εκρήγνυται στιγμιαία· αλλά το βλέπεις μέσα από την αργή αυτή βία, το κόστος που πληρώνουν οι άνθρωποι και η βιόσφαιρα.
– Αυτό λέγεται ρεπορτάζ.
– Ναι, είναι ρεπορτάζ. Αυτοψία. Ακολουθώ ένα είδος πρωτοκόλλου του ρεπόρτερ. Κάνω διασταύρωση των πηγών μετά, υπάρχει νομική υπηρεσία που διαβάζει όσα γράφω, από τη Βόρεια Αμερική μάλιστα, ακριβώς επειδή μπορεί να θίγονται μεγάλες επιχειρήσεις από εκεί.
«Ποταμίσια» πένα
Προτού φύγει, ζητώ από τον Ρόμπερτ να μου υπογράψει το αντίτυπο της ελληνικής έκδοσης, το οποίο βλέπει πρώτη φορά από κοντά και το κρατάει στα χέρια του με δικαιολογημένη χαρά.
«Θα υπογράψω με τη δική μου πένα», λέει. «Υπάρχει λόγος: το μελάνι που χρησιμοποιώ είναι ποτισμένο με νερό από ποτάμια, λίμνες, ρέματα και θάλασσες, κυρίως από τη Βρετανία, την Ευρώπη, το Ρότερνταμ, το Αμστερνταμ, κάποια από τη Βόρεια Αμερική. Πριν από δύο χρόνια οργανώσαμε τη μεγαλύτερη διαμαρτυρία για το δικαίωμα στο καθαρό νερό στο Λονδίνο. Συμμετείχαν κολυμβητές, ψαράδες, καγιάκερ και όλοι έφεραν μπουκάλια από τα ποτάμια τους και σταθήκαμε μπροστά στο κοινοβούλιο και κάποιος πήρε ένα μπουκάλι και ανέμειξε δείγματα από όλα τα άλλα με μελάνι. Οταν υπογράφω αντίτυπα σε παρουσιάσεις, έρχεται κόσμος με μπουκαλάκια από τα ποτάμια τους και πάντοτε προσθέτω από αυτά στο δικό μου. Οπότε είναι ένα είδος ακτιβισμού και λογοτεχνίας».
