KOSTAS TSIAMΒAOS (επιμ.)
The Architect and the Animal
εκδ. MIT Press, 2025
σελ. 160
ΠΑΡΙΣ ΠΕΤΡΙΔΗΣ
Αυτόπτες μάρτυρες
εκδ. Αγρα, 2025, σελ. 102
Σ’ ένα θερινό είδα την καλή ταινία «Ο Ξένος», βασισμένη στο βιβλίο του Αλμπέρ Καμύ. Επιφωνήματα αποτροπιασμού ακούστηκαν στη σκηνή που ο ηλικιωμένος γείτονας του Μερσό –ένας χήρος μοναξιασμένος– κακοποιεί τον σκύλο του. Το κοινό παρέμεινε ψύχραιμο στη διαβόητη σκηνή που ο Μερσό δολοφονεί τον Aραβα, όπως και σ’ εκείνη που ο έτερος γείτονας χτυπάει μια γυναίκα πίσω από κλειστές πόρτες. Αυτονόητη η καταδίκη της βίας μεταξύ των ανθρώπων («από όπου και αν προέρχεται»), ώστε εννοείται κι όταν σιωπάς! Ενώ ο αναβαπτισμός του ζώου σε πρόσωπο, το οποίο δικαιούται να σε κοιτά στα ίσα, να μην υποφέρει άλλο· ορίστε εξέλιξη σε χρόνο ζωντανό, που γι’ αυτό ενεργοποιεί αυθόρμητα αντανακλαστικά. Τέτοιες αλλαγές σού μετατοπίζουν την οπτική γωνία, προσλαμβάνεις αλλιώς στιγμές της καθημερινότητας, ακόμη και τα έργα του παρελθόντος που τάχα γνώριζες: άραγε, αναρωτήθηκα φευγαλέα, ξένος ήταν ο Μερσό ή ξένος στ’ αλήθεια ήταν εκείνος ο σκύλος;
Παρακολουθούμε το γκρέμισμα του ανθρωποκεντρισμού: της άλλοτε πανίσχυρης θεωρίας πως ο άνθρωπος είναι πλάσμα ανώτερο, επειδή διερευνά μυστήρια θεολογικά, ή τα μυστήρια της εργασίας, ή επειδή γράφει και σωρεύει επιστημονική γνώση. Ο Ντεκάρτ είδε το ζώο ως λίγο-πολύ έμβια μηχανή. Ο Μαρξ θεωρούσε πως η εργασία είναι αποκλειστικά ανθρώπινη υπόθεση… Σήμερα αναγνωρίζουμε ότι το ζώο νιώθει και, επιπλέον, μοχθεί· ότι επικοινωνεί, συντροφεύει τον άνθρωπο, αλλά και του αντιστέκεται όταν αυτός το υποβιβάζει σε θέαμα, εργαλείο ή αντικείμενο. Στην ιστορία των ιδεών, λίγες μεταβολές κοσμοαντίληψης είναι τόσο ριζικές, όσο τούτη, εδώ και τώρα, που αφορά τη σχέση μας με το ζώο και τις φιλοσοφικές-πολιτισμικές διαστάσεις της ζωοσύνης. Τα νερά είναι αχαρτογράφητα και συναρπαστικά, όπως μαρτυρεί πλήθος εκδόσεων – κάποιες, δε, εξαιρετικές.
Επιφωνήματα αποτροπιασμού ακούστηκαν στη σκηνή του «Ξένου» που ο ηλικιωμένος γείτονας του Μερσό κακοποιεί τον σκύλο του. Το κοινό, όμως, παρέμεινε ψύχραιμο στη σκηνή που ο Μερσό δολοφονεί τον Aραβα.
Ο συλλογικός τόμος «The Architect and the Animal» κυκλοφόρησε πρόσφατα σε επιμέλεια Κώστα Τσιαμπάου από το MIT Press. Το βιβλίο υιοθετεί τη μορφή λεξικού. Κάθε άρθρο συγκροτείται ως λήμμα αφιερωμένο σ’ ένα πλάσμα («σκύλος», «λιοντάρι», «κινέζικος δράκος», «ζέβρα», «γουρούνι», «μονόκερως», «μέδουσα», «χελώνα»…) που σχετίζεται με το έργο σημαντικών αρχιτεκτόνων του εικοστού αιώνα, είτε συμβολικά είτε εμπνέοντας σχήματα και μορφές (βιομορφισμός), συνέχειες και ασυνέχειες χωρικές, πνευματικές, συνειρμικές. Το βιβλίο παραπέμπει στα ζωολόγια του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης, ανακατεύοντας και κάποια φανταστικά όντα ανάμεσα στα πραγματικά. Καταθέτει ένα στιβαρό επιχείρημα: τα ζώα επηρέασαν ποικιλοτρόπως την απόπειρα του ανθρώπου να οργανώσει τον περιβάλλοντα χώρο, ώστε μόνο συγκυριακή δεν είναι η παρουσία τους σ’ ένα σύμπαν νοησιαρχικού –φαινομενικά– αρχιτεκτονικού λόγου. Διαβάζοντας τις παρατηρήσεις των συγγραφέων για τον γεωσκώληκα που μετασχηματίζει τη γη ανατρέποντας τη σχέση του πάνω με το κάτω και του μέσα με το έξω· για τους γαϊδουρόδρομους που υποβάλλουν έναν μη γραμμικό τρόπο να διαχειρίζεται κανείς φορτία και να χαράσσει μονοπάτια (που δεν διέλαθε την προσοχή του Λε Κορμπυζιέ)· για τη μικροσκοπική δομή του πλαγκτόν, η οποία ενέπνευσε τον Φράι Οτο να αναζητήσει μια αρχιτεκτονική για έναν συνεχώς μεταβαλλόμενο κόσμο· ή για τον Ρώσο αρχιτέκτονα Κονσταντίν Μελνίκοφ, ο οποίος προτιμούσε να βλέπει τις μηχανές σαν έμβια όντα παρά τα ζώα σαν μηχανές (εν αντιθέσει με τους Σοβιετικούς κονστρουκτιβιστές), ανακαλύπτεις ένα υπόγειο δίκτυο συνέργειας μεταξύ σχεδιασμού και ζωοσύνης, το οποίο βρισκόταν πάντα εκεί – και μόλις τώρα μοιάζουμε έτοιμοι να μελετήσουμε.
Ο Μαρξ θεωρούσε πως η εργασία είναι αποκλειστικά ανθρώπινη υπόθεση. Σήμερα αναγνωρίζουμε ότι το ζώο νιώθει και, επιπλέον, μοχθεί· ότι συντροφεύει τον άνθρωπο, αλλά και του αντιστέκεται όταν το υποβιβάζει.
Η πιο αγνοημένη όψη της υπόθεσης αφορά τα έργα και της ημέρες των ζώων στον νου και στο ασυνείδητο, επηρεάζοντας σχέδια επί χάρτου και δημιουργικές ελλάμψεις. Τέτοια είναι η περίπτωση του οραματιστή αρχιτέκτονα Γιόνα Φρίντμαν, ο οποίος (έχοντας νέος παρακολουθήσει διαλέξεις του Χάιζενμπεργκ και του μελετητή της μυθολογίας Καρλ Κερένυι) προχώρησε σε μια απίθανη ερμηνεία του μονόκερου… Πανέμορφο τυποτεχνικά και πρωτότυπο, το βιβλίο που επιμελήθηκε ο Τσιαμπάος είναι υποψήφιο για το βραβείο Colvin Prize της Εταιρείας Ιστορικών Αρχιτεκτονικής της Βρετανίας.
Την πορώδη ζώνη μεταξύ κατασκευής και ζωοσύνης ιχνηλατεί και το φωτογραφικό δοκίμιο «Αυτόπτες μάρτυρες» από τον Πάρι Πετρίδη. Η φωτογραφική μηχανή –εφεύρεση εμβληματική του νεωτερικού πολιτισμού– καταγράφει την αναπάντεχη παρουσία ζώων σε δημόσιους χώρους ανθρωπογενείς μεν, δίχως ανθρώπους δε.
Τραβηγμένες στη Θεσσαλονίκη, αλλά και στη Βηρυτό, στη Βηθλεέμ, στην Ιερουσαλήμ ή στο Κάιρο, κάποτε εν μέση οδώ, άλλοτε σ’ ένα διάδρομο νοσοκομείου, σε μια προβλήτα ή σ’ ένα πάρκινγκ, οι φωτογραφίες του Πετρίδη αναδεικνύουν τόπους μεταιχμιακούς. Το ζώο εισέρχεται εξαίφνης (ως μη ώφειλε;) στον αστικό και περιαστικό ιστό ή εμμένει σε μια αινιγματική στάση αναμονής. Τότε καθίσταται αυτόπτης μάρτυς· αλλά και καθρέφτης.
Διότι, παρών στις φωτογραφίες είναι αυτός που μονίμως απουσιάζει: ο άνθρωπος, «το ζώο που απέτυχε να παραμείνει ζώο» (Πέτερ Σλοτερντάικ). Τι του ’χει συμβεί στο μεταξύ, πόσο ξεμάκρυνε από ένα λόγο κοινό και αρχέγονο;
Γράφοντας, φωτογραφίζοντας, σχεδιάζοντας, επεκτείνεις το παιχνίδι των ζώων, κάποτε μάλιστα αφουγκράζεσαι την ικανοποίηση μιας καθαρής ύπαρξης, ένα παρόν δίχως φύρα.
Τότε, ξένα και μαζί οικεία, τα ζώα στις φωτογραφίες του Πετρίδη αποκτούν ανεπίγνωστα μια πολιτική σημασία. Το ζώο είναι ο αυτόπτης μάρτυς, ο οποίος δείχνει το στοιχειώδες που λησμονήθηκε στην πορεία.
Μπρος σε αυτήν τη μαρτυρία, οι πινακίδες της οδοσήμανσης ή –σε μιαν άλλη φωτογραφία– το φωτεινό εμπορικό σήμα ενός βενζινάδικου κάπου στο βάθος, φανερώνονται ως κατάλοιπα μιας γλώσσας κίβδηλης και ανούσιας.
*Ο κ. Νικήτας Σινιόσογλου είναι συγγραφέας. Πιο πρόσφατο βιβλίο του: «Απομονωτήριο Λοιμυπόπτων Ζώων» (Κίχλη, 2024).
