ΘΕΟΔΟΣΗΣ Π. ΤΑΣΙΟΣ
Αρχαία ελληνική στρατιωτική τεχνολογία
Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2025, σελ. 448
Η έκδοση «Αρχαία ελληνική στρατιωτική τεχνολογία» των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης, από τον Θεοδόση Τάσιο, αποτελεί έργο για το οποίο στον μεν συγγραφέα οφείλουμε μια –ακόμα– βαθύτατη αναγνώριση, στις δε Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης πολλά συγχαρητήρια και ευχαριστίες. Πρόκειται για μια δύσκολη έκδοση 450 σελίδων μεγάλου μεγέθους, με αναρίθμητα λεπτομερή σχέδια (στρατιωτικής) τεχνολογίας, που κάνουν πολύ πιο απτή και ολοκληρωμένη την κατανόηση του θέματος. Να θυμηθούμε ότι ο Θεοδόσης Τάσιος είναι από τους λίγους που έχουν εμβαθύνει στην αρχαία ελληνική τεχνολογία, ενώ έχει ασχοληθεί λεπτομερώς και με το κορυφαίο αντικείμενό της, δηλαδή τον Μηχανισμό των Αντικυθήρων.
Ο λόγος που με παρακίνησε να γράψω το κείμενο αυτό δεν ήταν απλώς η τεράστια εκτίμηση που έχω και εγώ προς το έργο και το πρόσωπο του Θεοδόση Τάσιου, ούτε το ότι το βιβλίο αυτό έχει ως αντικείμενο τις τεχνολογικές εξελίξεις σε μια φάση της δικής μας ιστορίας, που από μόνο του είναι εξαιρετικά σημαντικό και ασύνηθες. Είναι, γιατί η συμβολή του κ. Τάσιου με την έκδοση αυτή ξεπερνάει κατά πολύ τις συμβατικές αναλύσεις.
Οπλα και τακτικές
Ο πόλεμος, στην αρχαία Ελλάδα, θεωρήθηκε «πατήρ πάντων, πάντων δε βασιλεύς». Η θεματική της στρατιωτικής τεχνολογίας στη διεθνή και ελληνική βιβλιογραφία συνδέεται, κατά κανόνα, με αναλύσεις για τις εξελίξεις στη στρατιωτική τεχνολογία –όχι μόνο στα οπλικά συστήματα, αλλά και στις τακτικές που συνδέονται με αυτά– και για το πώς αυτές οδήγησαν σε εναλλασσόμενα κύματα νίκης και ήττας, σε νέα καινοτομικά άλματα και στο πώς αυτά επηρέασαν τις στρατιωτικές και γεωπολιτικές ισορροπίες σε κάθε εποχή. Οι μελέτες που έχουν γίνει, κατά κανόνα, αφορούν περισσότερες μεμονωμένες τεχνολογίες (π.χ. ασπίδες, τόξα, πολιορκητικές μηχανές, τοιχοποιία και αμυντικά συστήματα, καταπέλτες, τριήρεις, πλοία κ.ά.). Τα έργα αναφέρονται, βασικώς, στην ελληνική, ρωμαϊκή, βυζαντινή κ.ά. εποχή, όμως οι περισσότερες αναλύσεις αφορούν κυρίως την περίοδο μετά τον 10ο αιώνα μ.Χ. περίπου, για την οποία οι πληροφορίες είναι πολύ πιο εκτενείς και καλύπτουν ευρύτερα τμήματα του πλανήτη.
Ο Θεοδόσης Τάσιος έχοντας το πλεονέκτημα της τεχνικής γνώσης και μιας σφαιρικής εικόνας, προχωράει σε μια εξαντλητική ανάλυση ενός ευρύτατου φάσματος οπλικών συστημάτων στην αρχαία Ελλάδα (αμυντικά έργα ξηράς, παραλιακών πόλεων, άμυνα στρατιωτών, επιθετικά όπλα, οχυρώσεις, ναυτικά επιθετικά όπλα κ.ά.), την οποία συνδυάζει με λεπτομερή-τεχνική παρουσίαση κάθε σχεδόν τεχνολογίας. Ο συνδυασμός αυτός καθιστά το έργο μοναδικό. Μια δεύτερη μοναδικότητα είναι ότι αφορά την ιστορία της σκέψης, της καινοτομίας και της εξέλιξης της τεχνολογίας στη χώρα μας, σε μια εποχή στην οποία είχαμε την ικανότητα δημιουργίας νέων γνώσεων και τεχνολογιών σε ευρύτερα πεδία, και μας επιτρέπει να καταλάβουμε καλύτερα ιστορικές διαστάσεις που είναι γνωστές από άλλες οπτικές (ιστορικές, καλλιτεχνικές κ.λπ.). Μια τρίτη μοναδικότητα είναι ότι η παρουσίαση συμπληρώνεται και από λεπτομερή τεχνικά-κατασκευαστικά σχέδια, επεξηγήσεις και μαθηματικούς υπολογισμούς, που χωρίς να κάνουν δύσκολη την κατανόηση, δίνουν μια πολύ πιο συγκεκριμένη αίσθηση των τεχνολογικών συστημάτων που αφορούν.
Το ιδιαίτερα ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι η παρουσίαση που κάνει για τις κατασκευές, τις πρακτικές και τα στρατιωτικά εργαλεία άμυνας-επίθεσης στην ξηρά και στη θάλασσα, υπεισέρχεται και στην υποκείμενη λογική τους. Εξηγεί δηλαδή γιατί ένα συγκεκριμένο στρατιωτικό σύστημα έγινε με τον τρόπο που έγινε, τι πρακτικούς στόχους εξυπηρετούσε, τι άλλα όπλα αντικατέστησε και από τι άλλα αντικαταστάθηκε αργότερα, τι προηγούμενα μειονεκτήματα προσπάθησε να απαλείψει, αλλά και τι μειονεκτήματα ή πλεονεκτήματα έχει και με ποιους τρόπους προσπάθησαν οι διάφορες πλευρές να αντιμετωπίσουν ή να αξιοποιήσουν τα χαρακτηριστικά αυτά. Επιπλέον, σε διάφορες περιπτώσεις περιγράφει αναλυτικά και τις πολεμικές συγκρούσεις στις οποίες εφαρμόστηκαν οι στρατιωτικές τεχνολογίες που αναφέρει, όπως και την έκβασή τους, με αποτέλεσμα να διευρύνεται το ενδιαφέρον του αναγνώστη.
Τεχνολογία και εξέλιξη
Η προσέγγιση στο βιβλίο αυτό συνιστά μία ακόμα πιο κρίσιμη συμβολή, που ενδεχομένως να βρίσκεται και έξω από τις προθέσεις του συγγραφέα. Συγκεκριμένα, στις τελευταίες δεκαετίες, η ιστορία της τεχνολογικής εξέλιξης σε μεγάλο βάθος χρόνου παίρνει συνεχώς νέες διαστάσεις. Το ότι οι τεχνολογικές εξελίξεις και οι συνέπειές τους γίνονται κάθε φορά αφετηρία για νέες τεχνολογικές ανατροπές και υπερβάσεις αποτελεί γενικότερο χαρακτηριστικό της ιστορίας της τεχνολογίας, σε όποιο τομέα και αν εστιάσει κανείς (πρακτικές εφαρμογές, οικονομικές δραστηριότητες, ιατρική, τεχνολογικά άλματα, ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα, στρατιωτική τεχνολογία κ.ά.). Στις τελευταίες δεκαετίες, σε μια σειρά από επιστημονικά πεδία (βιολογικά, ανθρωπολογικά, αρχαιολογικά, τεχνικά και πολλά άλλα), ίσως και λόγω συνεχών νέων τεχνολογικών δυνατοτήτων, αναδεικνύονται σωρευτικά νέες σημαντικές ανακαλύψεις για το παρελθόν, που μεταθέτουν όλο και περισσότερο τα όρια των γνώσεων και ικανοτήτων που είχαν αποκτήσει ανθρώπινες γενεές σε πολλά πεδία. Με την πάροδο του χρόνου, πληθαίνουν οι διαπιστώσεις ότι ο homo sapiens και, ακόμα, ο homo neandertalis είχαν πολύ ευρύτερες ικανότητες και γνώσεις από αυτές που θεωρούσαμε μέχρι πρόσφατα.
Η ανάλυση του Τάσιου εγγράφεται στο ρεύμα εκείνο, που από πολύ διαφορετικές επιστημονικές αφετηρίες χαρτογραφεί την ιστορία της ανθρώπινης ικανότητας να μετασχηματίζει και να εξελίσσει την ανθρώπινη σκέψη και γνώση, ήδη από χιλιάδες χρόνια πριν, επηρεάζοντας τη συνολικότερη ιστορική πορεία της ανθρωπότητας. Σε διαδοχικές προσεγγίσεις δείχνει με ποιους τρόπους, αργά, συστηματικά, αλλά σωρευτικά, δημιουργήθηκε και εξελίχθηκε η γνώση και τα εργαλεία επιβίωσης παλαιών κοινωνιών και με πόση αντίληψη το ανθρώπινο είδος, σε απόμακρο χρόνο, κατανοούσε τι έπρεπε να κατασκευάσει, πώς να το διορθώσει ή και να το ξεπεράσει, επιδεικνύοντας ικανότητα εξελικτικής σκέψης, υπολογισμών και γνώσεων, για ένα σύνολο λεπτομερειών που δεν θεωρούσαμε δυνατές. Στην ουσία, η έκδοση αυτή συμβάλλει και στην ευρύτερη προσπάθεια ανάδειξης των κινητήριων δυνάμεων της Ιστορίας, που μετουσιώνονται σε δημιουργικότητα, καταστροφικότητα, εξουσία, δύναμη, κατοχή πλούτου, ενέργειας και πόρων, οδηγώντας τις κοινωνίες στην κυματοειδή πορεία τους ανά τους αιώνες.
*Ο κ. Τάσος Γιαννίτσης είναι ομότιμος καθηγητής ΕΚΠΑ, πρώην υπουργός.
