– Περί ψυχής τι λες, μπαμπά; Υπάρχει ψυχή;
– Δεν υπάρχει.
– Δηλαδή υπάρχει μόνο εγκέφαλος;
– Στον εγκέφαλο είναι η ψυχή. Δεν υπάρχει ανεγκέφαλος ψυχή.
Με αυτόν τον διάλογο, καταγεγραμμένο στην αυλή του σπιτιού τους στη Νέα Ερυθραία, η Εύα Στεφανή συνομιλεί με τον πατέρα της, τον ψυχίατρο και ψυχαναλυτή Κώστα Στεφανή. Εκείνος, ήρεμος, σερβίρει το πρωινό του, κι εκείνη πίσω από την κάμερα μοιράζεται μαζί του μία από τις τελευταίες συναντήσεις τους. Το σύντομο αυτό βίντεο, διάρκειας λιγότερης των τριών λεπτών, θα μπορούσε να αποτελεί κεντρικό κομμάτι της νέας ταινίας της «Πρόγονοι», παραγωγής του Φεστιβάλ Αθηνών – Επιδαύρου, που θα παρουσιαστεί στην Πειραιώς 260, στις 23 Ιουνίου.
Ο θεατής που θα περάσει το κατώφλι της αίθουσας Δ θα βρεθεί μπροστά σε μια συνθήκη διαφορετική από τις συνηθισμένες του φεστιβάλ. Η παρουσία ενός κινηματογραφικού έργου μέσα σε μια διοργάνωση για τις παραστατικές τέχνες δημιουργεί από μόνη της περιέργεια και έκπληξη. Η σκηνοθέτις συνθέτει εδώ ένα μωσαϊκό αναμνήσεων που εκτείνεται από το 1995 έως σήμερα. Στο περίπου μίας ώρας φιλμ μοιράζεται αληθινές στιγμές και ιστορίες ανθρώπων που έχει συναντήσει στη ζωή και στη δουλειά της, με τον άμεσο τρόπο του ντοκιμαντέρ και τη χαρακτηριστική ποιητική ματιά της, δίνοντας τη δική της απάντηση στη φετινή θεματική του φεστιβάλ: «Πού βρισκόμαστε σήμερα».
«Είχα αυτή την ιδέα εδώ και καιρό. Δεν την είχα φανταστεί ακριβώς όπως τελικά έγινε –όλα αλλάζουν όταν αρχίζεις να δημιουργείς κάτι–, αλλά ήθελα να φτιάξω μια ταινία με ανθρώπους που έχω γνωρίσει και που με έχουν διαμορφώσει. Φυσικά δεν είναι όλοι· είναι όσοι έτυχε να έχω κινηματογραφήσει», μας λέει η σκηνοθέτις. Μεγάλο μέρος του υλικού αποτελείται από «ρετάλια», όπως ονομάζει τα μικρά κινηματογραφικά καρέ που δεν χρησιμοποιήθηκαν σε προηγούμενες δουλειές της. «Ολα αυτά ήθελα κάποτε να τα αξιοποιήσω. Είναι θραύσματα τα οποία συνθέτουν αυτό που αποκαλώ “καταγωγή” μου, είτε μιλάμε για οικογενειακά πρόσωπα είτε για ανθρώπους που συναντάει κανείς στις ταινίες μου», συνεχίζει.
Η Δήμητρα και το ταξί
Από το εσωτερικό και την αυλή του πατρικού σπιτιού της, τα πλάνα μάς μεταφέρουν στον χώρο εργασίας της Δήμητρας, της πρωταγωνίστριας από το «Μέρες και νύχτες με τη Δήμητρα Κ.» (2021). Η Δήμητρα Κανελλοπούλου, εργάτρια του σεξ στην Αθήνα, εμφανίζεται εδώ σαν μια φιγούρα που επιστρέφει από μια προηγούμενη ιστορία για να συνεχίσει τη δική της αφήγηση. Από εκεί η ταινία γλιστράει στο σαλόνι ενός σπιτιού, όπου παρακολουθούμε μια τρυφερή και χιουμοριστική «συνομιλία» με την ηλικιωμένη ψυχαναλύτρια της σκηνοθέτιδος. Κι έπειτα, χωρίς καμία ομαλή μετάβαση να είναι απαραίτητη, βρισκόμαστε μέσα σε ένα ταξί. Ο οδηγός παίζει μπαγλαμά ενώ οδηγεί. Απαντάει σε ερωτήσεις της κ. Στεφανή με μια μικρή συστολή για την κάμερα, κάτι που παρ’ όλα αυτά δεν τον εμποδίζει να αφεθεί στην εξιστόρησή του και στη μουσική του.
Μέσα στις γρήγορες εναλλαγές εικόνων, τόπων και προσώπων, το φιλμ μάς πηγαίνει πίσω στη δεκαετία του ’90, στον Σταθμό Λαρίσης. Η «υφή» της εικόνας –το παλαιότερο, αναλογικό υλικό σε αντίθεση με τα νεότερα πλάνα– μαρτυρά αμέσως την εποχή, πέρα από τα ντυσίματα των περαστικών.
«Η μορφή της ταινίας δεν είναι χρονολογική· είναι συνειρμική, αλλά όχι απολύτως», εξηγεί η κ. Στεφανή. «Υπάρχει σκέψη και πρόθεση, αλλά αφήνω τα πράγματα απλώς να προκύπτουν και να πηγαίνουν εκεί όπου τα οδηγεί η ίδια η φόρμα. Αυτό φαινόταν καθαρά στο μοντάζ», λέει και συνεχίζει: «Η δομή είναι ανακατεμένη, όπως η μνήμη που φέρνει και παίρνει εικόνες. Προσπάθησα να μιμηθώ αυτή τη διαδικασία, όσο γίνεται, όχι να επιδιώξω μια πιστή αναπαραγωγή της. Δεν μπορώ να αντιγράφω τη μνήμη μου σαν μηχάνημα – δεν είμαι AI του εαυτού μου. Κι άλλωστε κανείς δεν μπορεί να εξηγήσει, για παράδειγμα, γιατί ενώ σκέφτεται το πατρικό σπίτι του, ξαφνικά εισβάλλει κάτι εντελώς διαφορετικό στο μυαλό του».
Ο Διονύσης Σαββόπουλος
Κάπως έτσι, σχεδόν αναπάντεχα, εμφανίζεται στη μεγάλη οθόνη και ο Διονύσης Σαββόπουλος. Ενα καρέ-ντοκουμέντο από τις τελευταίες πρόβες του συνθέτη και τραγουδοποιού, που πρόσφατα έφυγε από τη ζωή, εντάσσεται οργανικά στην ταινία. Η παρουσία του δεν λειτουργεί ως ξεχωριστό «επεισόδιο», αλλά ως ακόμη ένα ίχνος από τον κόσμο που περιβάλλει τη σκηνοθέτιδα, γεμάτος ανθρώπους της τέχνης, της μουσικής και της δημιουργίας. «Γνώρισα τον Διονύση Σαββόπουλο παλαιότερα μέσω του Λάκη Παπαστάθη και, όταν τον συνάντησα ξανά έπειτα από χρόνια, του εξέφρασα την επιθυμία μου να δημιουργήσω μια ταινία γι’ αυτόν. Με εμπιστεύθηκε και έτσι αποφασίσαμε από κοινού αυτή η ταινία να αποτελείται από μαγνητοσκοπημένο υλικό των προβών του, οι οποίες πραγματοποιήθηκαν πριν από την τελευταία παράστασή του στην Αθήνα», μας λέει η κ. Στεφανή και συμπληρώνει: «Ενα μικρό μέρος από αυτές τις συναντήσεις, που έμοιαζαν σαν μουσική γιορτή, αποφάσισα τελικά να το συμπεριλάβω στην ταινία “Πρόγονοι”».
Η μορφή της ταινίας δεν είναι χρονολογική· είναι συνειρμική, αλλά όχι απολύτως. Η δομή είναι ανακατεμένη, όπως η μνήμη που φέρνει και παίρνει εικόνες. Προσπάθησα να μιμηθώ αυτή τη διαδικασία, όσο γίνεται, όχι να επιδιώξω μια πιστή αναπαραγωγή της. Δεν μπορώ να αντιγράφω τη μνήμη μου σαν μηχάνημα – δεν είμαι AI του εαυτού μου.
Στο φιλμ υπάρχουν, επίσης, αναφορές στον Λάκη Παπαστάθη: «Ηταν δάσκαλός μου και με επηρέασε βαθιά. Του χρωστάω πάρα πολλά. Οταν γύρισα από τις σπουδές μου στο εξωτερικό, είχα την τύχη να βρεθώ στην εκπομπή το “Παρασκήνιο” μαζί με εκείνον και τον Τάκη Χατζόπουλο. Εκεί μπόρεσα πραγματικά να εξελιχθώ ως κινηματογραφίστρια, αλλά και γενικότερα να διευρύνω τον τρόπο που βλέπω τα πράγματα».
Η «ανασκαφή» του εαυτού
Θα μπορούσε κανείς να πει ότι η ταινία έχει ένα χαρακτήρα αποχαιρετισμού, σαν ένα σύνολο αναμνήσεων που συγκεντρώνονται σε μια ματιά προς τα πίσω. «Οπως συμβαίνει με κάθε ενδοσκόπηση, κάποια στιγμή σταματάς, είτε γιατί δεν μπορείς να πας βαθύτερα είτε γιατί η ζωή σε τραβάει αλλού. Προσωπικά κοιτάζω πιο συχνά προς τα έξω παρά προς τα μέσα, και κάθε φορά που επιχειρώ να στραφώ μέσα μου, κάτι με διακόπτει. Ο χρόνος, οι υποχρεώσεις ή και η έλλειψη τόλμης. Γι’ αυτό λέω πως η ταινία μοιάζει σε κάποιο βαθμό με μια ανασκαφή του εαυτού, αλλά παράλληλα και με το “ημερολόγιο μιας άτολμης”».
Οπως συμβαίνει με κάθε ενδοσκόπηση, κάποια στιγμή σταματάς, είτε γιατί δεν μπορείς να πας βαθύτερα είτε γιατί η ζωή σε τραβάει αλλού. Προσωπικά κοιτάζω πιο συχνά προς τα έξω παρά προς τα μέσα, και κάθε φορά που επιχειρώ να στραφώ μέσα μου, κάτι με διακόπτει. Ο χρόνος, οι υποχρεώσεις ή και η έλλειψη τόλμης.
Από εκεί η συζήτηση περνάει στους νέους ανθρώπους με τους οποίους έρχεται καθημερινά σε επαφή ως καθηγήτρια στο Τμήμα ΜΜΕ του ΕΚΠΑ, όπου διδάσκει Κινηματογράφο. «Οι νέοι σήμερα είναι πιο ανοιχτοί στο να “ψάξουν” μέσα τους, να κάνουν ψυχοθεραπεία ή ψυχανάλυση. Δεν έχουν τα ταμπού που υπήρχαν κάποτε γύρω από το ζήτημα», σημειώνει τονίζοντας ότι οι φοιτητές είναι για εκείνη μια φοβερά ζωογόνος δύναμη. «Μπαίνω στην τάξη και ξαφνικά μπορώ να διατυπώσω πράγματα που δεν έχουν ακόμη συγκροτηθεί πλήρως στη σκέψη μου. Οπως και στον κινηματογράφο, έτσι και στη διδασκαλία δεν ξεκινώ με σκαλέτα. Μου αρέσει η έννοια του αργαλειού: να προσθέτεις ένα κόκκινο χρώμα, μετά ένα κίτρινο, να εμπιστεύεσαι το υλικό σου και να το αφήνεις να σε οδηγεί», καταλήγει.
*Το ντοκιμαντέρ «Πρόγονοι» της Εύας Στεφανή θα προβληθεί στις 23 Ιουνίου στην αίθουσα Δ της Πειραιώς 260.
