Το φθινόπωρο του 1975, ο Στίβεν Σπίλμπεργκ βρισκόταν κάπου ανάμεσα στον πυρετώδη ενθουσιασμό και στην αφόρητη πίεση. Τα «Σαγόνια του καρχαρία» είχαν μόλις σπάσει τα ταμεία του αμερικανικού box office και το στούντιο της Columbia ήταν έτοιμο να του δώσει «γη και ύδωρ» προκειμένου να δημιουργήσει το επόμενο καλοκαιρινό μπλοκμπάστερ. Εκείνος ωστόσο είχε καρφωμένη στο μυαλό του μια ταινία με UFO. Οι «Στενές επαφές τρίτου τύπου» κυκλοφόρησαν τελικά το 1977, παρότι ο Σπίλμπεργκ έλαβε στο μεταξύ μια επιστολή 20 σελίδων από τη NASA, η οποία επεσήμαινε ότι το φιλμ ήταν «επικίνδυνο». Σχεδόν μισόν αιώνα αργότερα, ο βραβευμένος (πλέον) με τρία Οσκαρ κινηματογραφιστής φέρνει ξανά τους εξωγήινους στην οθόνη, αυτή τη φορά όχι ως εισβολείς, την παρουσία των οποίων η αμερικανική κυβέρνηση προσπαθεί απελπισμένα να συγκαλύψει, αλλά ως ήδη καλά κρυμμένο μυστικό δεκαετιών που ετοιμάζεται να βγει στην επιφάνεια.
Στην «Ημέρα Αποκάλυψης», που κυκλοφορεί εδώ και λίγες ημέρες στις αίθουσες, μια τηλεοπτική μετεωρολόγος (Εμιλι Μπλαντ) αρχίζει να μιλάει σε μια ακαταλαβίστικη γλώσσα, ενώ ξεκινά ένα ταξίδι προς άγνωστη κατεύθυνση. Ταυτόχρονα ένας νεαρός αναλυτής δεδομένων (Τζος Ο’ Κόνορ) βρίσκεται κυνηγημένος από τους μυστηριώδεις εργοδότες του, όταν κλέβει μια σειρά από σκληρούς δίσκους που περιέχουν στοιχεία για την ύπαρξη εξωγήινων. Οι δύο πρωταγωνιστές θα συναντηθούν τελικά, καθώς η αλήθεια που αποκρύπτεται για καιρό πρόκειται να γίνει κτήμα της ανθρωπότητας.
Αναζητώντας την αλήθεια
Ολοκληρώνοντας έναν κύκλο πέντε δεκαετιών, το καινούργιο φιλμ του Σπίλμπεργκ διαβάζεται λιγότερο ως επιστημονική φαντασία γύρω από το θέμα των εξωγήινων και περισσότερο ως επείγουσα επισήμανση της ανάγκης για αλήθεια σε έναν κόσμο παραπληροφόρησης. Στον κόσμο του φιλμ, ο πλανήτης βρίσκεται στο χείλος του Γ΄ παγκοσμίου πολέμου, με τα ΜΜΕ να μεταδίδουν συνεχώς ειδήσεις (αν και κάπως αφηρημένα) σχετικά με τα μέτωπα της Βορείου Κορέας και της Ρωσίας. Το μόνο που μπορεί να σταματήσει τον πόλεμο είναι η αλήθεια· μια αλήθεια τόσο θαυμαστή όσο η αποκάλυψη ότι δεν είμαστε μόνοι…
Τα παραπάνω, βέβαια, δεν σημαίνουν ότι ο Σπίλμπεργκ θεωρεί όσα απεικονίζει η ταινία του απολύτως μυθοπλαστικά. Αντιθέτως ο ίδιος έχει δηλώσει επανειλημμένως την πίστη του στην ύπαρξη νοημόνων εξωγήινων όντων, ενώ σε πρόσφατη συνέντευξή του στην εφημερίδα USA Today ανέφερε ότι τα τεχνολογικά μέσα του 21ου αιώνα μάς επιτρέπουν πλέον και να καταγράφουμε τα σημάδια της εμφάνισής τους. «Αν πάντως μια τέτοια μέρα Αποκάλυψης ερχόταν –με όλη μου την εμπειρία από τις ταινίες επιστημονικής φαντασίας–, νομίζω ότι δεν θα με εξέπληττε. Μάλλον θα ήμουν ευγνώμων», υπογράμμισε στην ίδια συνέντευξη.
Ο E.T.
Οι εξωγήινοι άλλωστε που αναφέρονται παραπάνω δεν είναι οι μόνοι στη φιλμογραφία του βετεράνου κινηματογραφιστή. Πέντε χρόνια μετά τις «Στενές επαφές», ο ίδιος μας σύστησε τον αξιαγάπητο «Ε.Τ.» (1982), σε ένα ακόμη φιλμ το οποίο λατρεύτηκε από το κοινό. Φυσικά, εκεί ο τόνος ήταν διαφορετικός: πολύ πιο προσωπικός και τρυφερός, καθώς ο Σπίλμπεργκ αντλούσε έμπνευση από τον φανταστικό φίλο των παιδικών του χρόνων, προκειμένου να δημιουργήσει τον ξεχασμένο στη Γη επισκέπτη του Διαστήματος. Κοινό στοιχείο τόσο στις «Στενές επαφές», στον «Ε.Τ» όσο και στην «Ημέρα Αποκάλυψης», πάντως, είναι ότι οι εξωγήινοι επιλέγουν να συνδιαλλαγούν (αρχικά) με παιδιά – σαν η παιδική αθωότητα να είναι το πιο κατάλληλο έδαφος για να υποδεχθεί τον σπόρο της ύπαρξης μιας διαφορετικής πραγματικότητας.
Αντιθέτως η προσέγγιση αλλάζει αρκετά στον «Πόλεμο των Κόσμων» (2005), όπου ο Σπίλμπεργκ ανέλαβε να μεταφέρει στην οθόνη τη διάσημη νουβέλα του Χ. Τζ. Γουέλς, σε ένα πρακτικά γνήσιο φιλμ καταστροφής. Οχι τυχαία, ο Τομ Κρουζ, ένας ήρωας δράσης δηλαδή, επελέγη για τον κεντρικό ρόλο του πατέρα ο οποίος αγωνίζεται για να σώσει τα δύο παιδιά του από τον εφιάλτη της εξωγήινης επίθεσης. Αξίζει να σημειωθεί ότι αυτή είναι και η μόνη ταινία του Σπίλμπεργκ στην οποία οι εξωγήινοι είναι ξεκάθαρα οι «κακοί» της υπόθεσης, με την ίδια τη μητέρα φύση να αναλαμβάνει τελικά την εξολόθρευσή τους.
Και η θεωρία συνωμοσίας όμως, σύμφωνα με την οποία οι εξωγήινοι έχουν ήδη φτάσει στα μέρη μας, αλλά η παρουσία τους αποκρύπτεται από τις κρατικές υπηρεσίες, είναι ιδιαίτερα δημοφιλής στην ποπ κουλτούρα. Τηλεοπτικές σειρές όπως τα θρυλικά «X-Files» βασίζονται ακριβώς σε αυτήν, ενώ και ο μύθος των «Transformers» αφορά εξωγήινα ρομπότ που ζουν καμουφλαρισμένα ως συνηθισμένα οχήματα στη Γη.
Στην «Ημέρα Αποκάλυψης», οι εξωγήινοι αποτελούν θύματα της ανθρώπινης σκληρότητας και της εκμετάλλευσης από έναν μάλιστα μη κρατικό οργανισμό. Στα τέλη της δεκαετίας του 1970, ο Σπίλμπεργκ θεωρούσε «παράσημο» εκείνη την εκτενή επιστολή της NASA σχετικά με τις«Στενές επαφές» – είχε δηλώσει μάλιστα ότι ακριβώς αυτό το γεγονός ατσάλωσε την πίστη του στην ταινία. Αντίστοιχα η τωρινή «εταιρεία» αποτελεί ευδιάκριτη αναφορά στους ιδιώτες που ελέγχουν πλέον τη διάχυση της πληροφορίας εντός και εκτός του διαδικτυακού περιβάλλοντος.
Αξίζει, εξάλλου, να σημειωθεί ότι η καινούργια ταινία φέρει μέσα της στοιχεία από όλες τις προηγούμενες εξωγήινες… αναζητήσεις του δημιουργού της. Οσο πλησιάζει προς το τέλος, για παράδειγμα, βρίσκουμε πολλά κοινά με την παραμυθένια ατμόσφαιρα του «Ε.Τ.», ενώ οι σκηνές δράσης με τις εκτενείς –και κάπως ανιαρές– καταδιώξεις παραπέμπουν περισσότερο στον «Πόλεμο των Κόσμων», όπως και η αγωνιώδης δομή θρίλερ που κυριαρχεί στη μεγαλύτερη διάρκεια. Οι πιο ευθείες αναφορές, βέβαια, αφορούν, όπως είπαμε, τις «Στενές επαφές τρίτου τύπου».
Από το αισθητικό πεδίο με τις (σχεδόν ταυτόσημες) δραματικές φωτοσκιάσεις στα σύννεφα και την ιδέα της «εμφύτευσης» της εξωγήινης νοημοσύνης σε ένα γήινο σώμα μέχρι τη φιλοσοφική διάσταση με τους φόβους και τις ελπίδες της ανθρωπότητας απέναντι στο άγνωστο, οι δύο ταινίες αλληλοκαθρεφτίζονται – σαν ο δημιουργός τους να θέλει να επισημάνει ότι δεν άλλαξαν και πολλά μέσα σε αυτές τις πέντε δεκαετίες. Κυρίως εκείνος μένει πιστός στο πασιφιστικό του μήνυμα. «Αν μπορούμε να μιλήσουμε με τους εξωγήινους στις “Στενές επαφές τρίτου τύπου”, γιατί να μην μπορούμε να το κάνουμε και με τους Κόκκινους στον Ψυχρό Πόλεμο;» είχε αναρωτηθεί σε μια παλιά συνέντευξή του. Δεν χρειάζεται να πούμε ότι στη σημερινή εποχή το μήνυμά του παραμένει εξίσου διαχρονικό.
«Μια κάποια λύσις»
Εχει ενδιαφέρον, τέλος, να παρατηρήσει κάποιος τον τρόπο με τον οποίο διαχειρίζεται το θέμα των εξωγήινων, αλλά και των θεωριών συνωμοσίας, ο Στίβεν Σπίλμπεργκ, σε αντιπαραβολή, για παράδειγμα, με τον Γιώργο Λάνθιμο. Στην πρόσφατη «Βουγονία» ο Ελληνας κινηματογραφιστής αφηγήθηκε την ιστορία δύο συνωμοσιολόγων, οι οποίοι απάγουν τη σιδηρά CEO μιας μεγάλης φίρμας, πεπεισμένοι πως πρόκειται για καλά μεταμφιεσμένη εξωγήινη. Ολόκληρη η ταινία σατιρίζει πρακτικά τη στάση τους, μέχρι που το σοκαριστικό φινάλε φέρνει την ανατροπή: επρόκειτο όντως για εξωγήινη με σκοπό την καταστροφή της ανθρωπότητας. Η τελευταία δε έρχεται σχεδόν ως λύτρωση ή επανεκκίνηση ενός κόσμου που έχει φτάσει στο μη περαιτέρω. Σε Σπίλμπεργκ και Λάνθιμο οι επισκέπτες από τον ουρανό είναι, τελικά, «μια κάποια λύσις».
