Γλωσσικού περιεχομένου και σήμερα οι «Αναμοχλεύσεις». Ωστόσο, πριν πάω στα καθαυτό γλωσσικά, μια προσθήκη που σχετίζεται με το αμέσως προηγούμενο κείμενό μου και με την τολμηρή(;) πρότασή μου να αξιοποιηθεί το επίθετο αστυκός (με ρίζα το άστυ) για τη μετάφραση του urban, urbain κ.λπ. Ο καθηγητής και ακαδημαϊκός Θόδωρος Παπαγγελής, κορυφαίος λατινιστής με αξεπέραστες μεταφράσεις έργων της κλασικής λατινικής λογοτεχνίας (Οβίδιος, Βιργίλιος), αλλά και «συναθλητής» στο ευγενές αγώνισμα της γλωσσομανίας και γλωσσοθηρίας, εμπλούτισε τον προβληματισμό μου, επισημαίνοντάς μου ότι ως λύση στο πρόβλημα, εκτός από το αστυκός, θα μπορούσε να προταθεί και το αστεικός. Φαίνεται εξεζητημένο, αλλά δεν είναι. Το επίθετο αστείος, το οποίο παράγεται επίσης από το άστυ, σήμαινε αρχικά εκείνον ο οποίος κατοικούσε στο άστυ και, ως εκ τούτου, είχε πιο λεπτούς τρόπους («αστικούς», της πόλεως), σε αντιδιαστολή με εκείνους του κατοίκου της υπαίθρου, του «αγροίκου» (με την πρώτη έννοια του όρου). Σταδιακά, αστείος κατέληξε να σημαίνει τον εκλεπτυσμένο, τον ευχάριστο, τον ευτράπελο και, τελικά, τον αστείο με τη σημερινή έννοια. Να, λοιπόν, που όχι μόνο το αστυκός αλλά και το αστεικός θα μπορούσε να είναι «μια κάποια λύση» στο ακανθώδες πρόβλημα που προκύπτει από τη χρήση του αστικός με αναφορά τόσο στην αστική τάξη όσο και στην πόλη.
Ας περάσω, όμως, και σε όσα συνήθως αποκαλώ γλωσσικά φάλτσα ή ολισθήματα. Αποφεύγω, κατά το δυνατόν, τον βαρύ και φορτισμένο όρο λάθη, ο οποίος θα με εξέθετε στον κίνδυνο να εξελιχθώ σε λαθοθήρα, σε κυνηγό λαθών, περίπου κατά το πρότυπο του κυνηγού κεφαλών. Εδώ και αρκετά χρόνια, λοιπόν, έγινε ευρύτερα γνωστό ότι η χρήση του σαν πρέπει να περιορίζεται σε περιπτώσεις παρομοίωσης [«στο περιγιάλι το κρυφό, κι άσπρο σαν περιστέρι», «οι παίχτες του Παναθηναϊκού αμύνονταν σαν λιοντάρια» (λέμε τώρα…) κ.ο.κ.]. Οταν πρόκειται για ό,τι στο συντακτικό αποκαλείται κατηγορούμενο, απαιτείται αντιθέτως ως [«εγώ, ως πολίτης αυτής της χώρας», «ως βασικό επιχείρημά του επικαλέστηκε…» κ.ο.κ.]. Ωστόσο, φαίνεται πως βρήκαμε πιπέρι και βάζουμε και στα λάχανα, για να μην πω και το άλλο με τη γριά που «της είπαν να… κι εκείνη…». Βλέπω έτσι και ακούω: «Ορμησε ως ταύρος σε υαλοπωλείο», «η είδηση έπεσε ως κεραυνός εν αιθρία», «φύλαγε τις επιστολές της ως κόρην οφθαλμού», «λειτούργησε ως καταλύτης» κ.λπ., κ.λπ. Και όμως, πρόκειται σαφώς για παρομοίωση και, επομένως, «σαν ταύρος…», «σαν κόρη οφθαλμού», «σαν κεραυνός εν αιθρία» κ.ο.κ.
Αφορμή για να σχολιάσω το εν λόγω φάλτσο, στο οποίο άλλωστε έχω αναφερθεί και με άλλες ευκαιρίες, η φράση που είδα κάπου και που έβγαζε μάτι: «Λόγω του αλέγρου χαρακτήρα μου, η συντηρητική κοινωνία της μικρής μας πόλης με αντιμετώπιζε ως πόρνη». Τι να πω; Εκτός και αν… Και μιας και έπιασα τα σκαμπρόζικα, δεν μπορώ να αντισταθώ (χούι εξομολογημένο…) στον πειρασμό να το πάω και ακόμα πιο πέρα. Προσοχή στη φράση «τον άφησε να περιμένει σαν μ…». Προφανώς το σαν είναι το σωστό, αλλά ας μην αποκλείουμε εντελώς και το ως.
Και κάτι ακόμα, με το οποίο επίσης φιλοδοξώ να υπογραμμίσω πως «ο καλός γλωσσάνθρωπος» οφείλει να μην ασχολείται αποκλειστικά με τα λάθη, με τα φάλτσα. Θα επιχειρήσω, λοιπόν, να επισημαίνω κατά καιρούς, αρχής γενομένης από σήμερα, ορισμένες λέξεις και εκφράσεις τις οποίες καλό είναι να τις αποφεύγει κάποιος, κυρίως όταν γράφει. Είναι αυτές που συνήθως τις σχολιάζω με τον γενικό όρο «τα αποφευκτέα».
Ενδεικτικά λοιπόν και για αρχή – και μάλιστα, σε διατύπωση περίπου Δέκα Εντολών για λόγους γλαφυρότητας: «Απόφευγε τη λέξη άρθρο για ό,τι πρόκειται να δημοσιευθεί σε εφημερίδα» («με το σημερινό μου άρθρο, θέλω…», «έχω επισημάνει σε παλαιότερο άρθρο μου…» κ.ο.κ.). Η λέξη «άρθρο» ταιριάζει στο «Κατηγορώ» του Ζολά, στο «Τις πταίει;» του Χαρίλαου Τρικούπη, στο «Οίκαδε» του Γεωργίου Βλάχου και σε άλλα τέτοια δημοσιεύματα-γεγονότα. Προτιμήστε πάντοτε τον πιο σεμνό (αν η σεμνότητα είναι αυθεντική ή όχι, λίγο ενδιαφέρει σε αυτά τα συμφραζόμενα) αλλά και πιο ακριβή, τελικά, όρο «κείμενο» («σε προηγούμενο κείμενό μου είχα επισημάνει…», «επιφυλάσσομαι να επανέλθω με νέο κείμενό μου» κ.ο.κ.). Με άλλα λόγια, αποφεύγετε τη βαρύγδουπη λέξη «άρθρο», ό,τι και αν εσείς πιστεύετε για την ποιότητα, το βάρος και το κύρος αυτών που γράφετε.
Θα κλείσω όχι –δυστυχώς– με κάποιο επιδόρπιο ή μεζεδάκι, όπως συνήθως, αλλά με μια δυσάρεστη είδηση, την οποία πληροφορήθηκα ενώ έγραφα το κείμενό μου (και όχι άρθρο μου) για την «Καθημερινή». Ο Δημήτρης Δασκαλόπουλος, που πέθανε στα 87 του χρόνια λίγο πριν «βγει» ο Μάιος, υπήρξε όχι μόνο αξιόλογος ποιητής και επιδραστικός κριτικός λογοτεχνίας, αλλά και ακαταπόνητος μελετητής αρκετών από τους κορυφαίους της ελληνικής ποίησης. Οι βιβλιογραφίες/εργογραφίες του και οι μελέτες του για τον Καβάφη, τον Σεφέρη, τον Αναγνωστάκη και άλλους θα παραμείνουν «κτήμα εσαεί» και αναντικατάστατα εργαλεία στα χέρια κάθε μελετητή του νεοελληνικού λογοτεχνικού τοπίου.
