«Κι εγώ επίσης ένιωσα έτοιμος να ζήσω απ’ την αρχή. Θαρρείς και τούτη η τρομερή οργή με είχε εξαγνίσει απ’ το κακό, με είχε αδειάσει από ελπίδα, μπροστά σε τούτη τη νύχτα τη φορτωμένη με σημάδια κι αστερισμούς άνοιγα την αγκαλιά μου για πρώτη φορά στην τρυφερή αδιαφορία του κόσμου». Το ποιητικά γλυκόπικρο απόσπασμα από τις τελευταίες γραμμές του «Ξένου» του Αλμπερ Καμύ (εκδ. Καστανιώτη) αποτελεί ένα από τα σπουδαία δείγματα της δυτικής λογοτεχνίας. Πώς μεταφέρει κανείς, όμως, κάτι τέτοιο στο σινεμά; Πώς αποδίδει την ουσία και το πνεύμα ενός βιβλίου που έχουν θαυμάσει γενιές αναγνωστών ανά την υφήλιο; Σε αυτά τα ερωτήματα προκλήσεις επιχειρεί να απαντήσει ο σκηνοθέτης Φρανσουά Οζόν με τον δικό του «Ξένο», που κυκλοφορεί την προσεχή Πέμπτη και στις ελληνικές αίθουσες.
«Κάτι γοητευτικό για εμένα είναι ότι δεν καταλαβαίνω απόλυτα το βιβλίο –προφανώς αυτό είναι ένα δείγμα των αριστουργημάτων– και ίσως αυτός ήταν και ένας από τους λόγους που έκανα την ταινία. Ελπίζω κάποιο μέρος του μυστηρίου και των φιλοσοφικών ερωτημάτων του να έχει περάσει και στο φιλμ», μας λέει ο Οζόν, τον οποίο συναντήσαμε κατά τη διάρκεια του τελευταίου Διεθνούς Φεστιβάλ Κινηματογράφου Βενετίας. Για εκείνον η ευθύνη και η πίεση ήταν μεγάλες, καθώς περίπου οι πάντες στη Γαλλία έχουν διαβάσει τον «Ξένο» (τουλάχιστον) στα ύστερα σχολικά τους χρόνια. «Ηξερα ότι θα απογοητεύσω κάποιους ανθρώπους. Καθένας, π.χ., έχει τη δική του εικόνα για τον Μερσό, καθότι δεν υπάρχει και καμία
περιγραφή του στο βιβλίο».
Διασκευή
Τον δικό του Μερσό υποδύεται ο ανερχόμενος Γάλλος ηθοποιός Μπενζαμέν Βουασέν: ξανθός, με όμορφο γωνιώδες πρόσωπο, φέρνοντας κάπως στον νεαρό Αλέν Ντελόν. «Ετσι τον φανταζόμουν», θα πει ο Οζόν, παραδεχόμενος ότι η ταινία του αποτελεί διασκευή και όχι πιστή μεταφορά του μυθιστορήματος, όπως για παράδειγμα είχε επιχειρήσει να κάνει ο Λουκίνο Βισκόντι τη δεκαετία του 1960. «Το φιλμ του Βισκόντι ήταν υπερβολικά κοντά στο βιβλίο. Δεν μπορούσε να κάνει την ταινία που ήθελε, γιατί η χήρα του Καμύ βρισκόταν στο σετ και του ζητούσε να μην παρεκκλίνει καθόλου. Οταν διασκευάζεις πρέπει να “προδώσεις”, πρέπει να δεχτείς ότι η γλώσσα της λογοτεχνίας δεν είναι ίδια με αυτή του κινηματογράφου». Φυσικά η πλοκή της ιστορίας παραμένει ίδια: στο Αλγέρι του 1938, ο άσημος υπάλληλος Μερσό θάβει τη μητέρα του δίχως να δείξει το παραμικρό συναίσθημα. Την επόμενη ημέρα θα ξεκινήσει μια ερωτική σχέση με τη Μαρί, συνάδελφό του στη δουλειά. Η επιστροφή στη ρουτίνα θα διαταραχθεί από τις περιπέτειες που θα τον εμπλέξει ο γείτονάς του, Ρεϊμόν, μέχρι που ένα καυτό πρωινό σε κάποια παραλία, ένα τραγικό γεγονός θα καθορίσει τη ζωή του Μερσό. Ως γνωστόν, όλα αυτά στο βιβλίο του Καμύ περιγράφονται σε πρωτοπρόσωπη, εξομολογητική αφήγηση, ωστόσο ο Οζόν προτιμά την εξωτερική παρατήρηση, μεταγγίζοντας έτσι (ευφυώς) την περίφημη αποστασιοποίηση του ήρωα στον ίδιο τον θεατή. Μονάχα σε δύο σημεία (ένα εκ των οποίων αυτό που αναφέραμε στην εισαγωγή) προσθέτει τη φωνή του αφηγητή, διότι «η γλώσσα είναι τόσο υπέροχη και τα νοήματα τόσο πυκνά, ώστε νομίζω ήταν απαραίτητο σε αυτά τα κομμάτια να ακούσουμε απευθείας τη φωνή του», όπως εξηγεί ο Οζόν.
Ηταν υπερβολικά κοντά στο βιβλίο. Η χήρα του Καμύ βρισκόταν στο σετ και του ζητούσε να μην παρεκκλίνει καθόλου. Οταν διασκευάζεις πρέπει να «προδώσεις», πρέπει να δεχτείς ότι η γλώσσα της λογοτεχνίας δεν είναι ίδια με αυτήν του κινηματογράφου.
Η δεύτερη επιλογή του, που ίσως ξενίσει αρχικά, είναι ότι προτιμά την ασπρόμαυρη φωτογραφία για τη μεταφορά ενός έργου, όπου οι περιγραφές των χρωμάτων, από τον καταγάλανο ουρανό μέχρι το κόκκινο φόρεμα της Μαρί, είναι ιδιαίτερα ζωντανές. «Για εμένα ήταν προφανής επιλογή. Οταν διάβασα το βιβλίο το φανταζόμουν ασπρόμαυρο. Ολη η συλλογική μνήμη της αποικιοκρατίας –ντοκουμέντα, φωτογραφίες, φιλμ– είναι καταγεγραμμένη σε ασπρόμαυρο. Πιστεύω ότι είναι πιο ρεαλιστικό να δούμε το Αλγέρι με αυτόν τον τρόπο, σαν να μπαίνουμε σε έναν κόσμο που έχει πια χαθεί. Επιπλέον, δεν είχαμε το μπάτζετ για να αναπαραστήσουμε την πόλη της εποχής· με το ασπρόμαυρο “κλέβεις” πιο εύκολα σε κάτι τέτοια…», παρατηρεί γελώντας ο Οζόν.
Παρ’ όλα αυτά, ο ίδιος επαναλαμβάνει συνεχώς τη λέξη «ομορφιά»: για τη φωτογραφία, για τον ουρανό, για τους πρωταγωνιστές του, φυσικά και για το κείμενο που τον ενέπνευσε. Από την άλλη, η ταινία του δεν αποτελεί απλώς μια ερωτική επιστολή στο ύφος του Καμύ, αλλά περνάει και στην πολιτική ουσία, θίγοντας θέματα αποικιοκρατίας, τα οποία μάλιστα προχωρούν πέρα από την οπτική του συγγραφέα. Η ταινία ξεκινά με τα «επίκαιρα» της εποχής, τα οποία χαράσσουν το ιστορικό πλαίσιο, ενώ ο χαρακτήρας της Τζεμιλά, της γυναίκας που κακοποιείται από τον Ρεϊμόν, αποκτά εκεί σοβαρότερη υπόσταση, αλλά και όνομα. «Θεώρησα σημαντικό να δω την Ιστορία με τα μάτια τού σήμερα. Δεν θα το έκανα σαν ήμασταν στο 1942. Ξέρουμε τι έγινε μεταξύ Γαλλίας και Αλγερίας, γνωρίζουμε την ιστορία της αποικιοκρατίας και ήθελα να περάσει με έναν τρόπο στην ταινία. Ανέπτυξα τον χαρακτήρα της Τζεμιλά, ενώ στο βιβλίο δεν υπάρχει κάτι τέτοιο, για να δώσω φωνή στους Αραβες. Ηθελα και τη δική τους οπτική και πήρα αυτή την καλλιτεχνική ελευθερία», σημειώνει, υπερασπιζόμενος την επιλογή του, ο Οζόν, ο παππούς του οποίου διετέλεσε δικαστής στην Αλγερία.
Οταν διάβασα το βιβλίο το φανταζόμουν ασπρόμαυρο. Ολη η συλλογική μνήμη της αποικιοκρατίας –ντοκουμέντα, φωτογραφίες, φιλμ– είναι καταγεγραμμένη σε ασπρόμαυρο. Πιστεύω ότι είναι πιο ρεαλιστικό να δούμε το Αλγέρι με αυτόν τον τρόπο.
Παρόμοια ελευθερία πήρε και με τον χαρακτήρα της Μαρί, τον οποίο επίσης προέκτεινε πέρα από τα γραφόμενα του Καμύ. «Της έδωσε μια καινούργια διάσταση», επισημαίνει η ηθοποιός Ρεμπέκα Μάρντερ, που ερμηνεύει τον ρόλο. «Στο βιβλίο είναι ο ήλιος, η φλόγα της επιθυμίας. Η Μαρί κατά κάποιο τρόπο μια μοντέρνα γυναίκα, όχι απλώς το αντικείμενο του πόθου. Ερωτεύεται πραγματικά τον Μερσό».
Σαν Αλέν Ντελόν
Στο κέντρο του φιλμ, φυσικά, βρίσκεται ο αποξενωμένος (φαινομενικά) κυνικός Μερσό, τον οποίο ερμηνεύει εξαιρετικά ο Μπενζαμέν Βουασέν. «Ο Μερσό πρέπει να σε συναρπάζει. Στο σινεμά χρειάζεσαι κάποιον σαν τον Αλέν Ντελόν της δεκαετίας του 1960· όμορφο και μυστηριώδη και λίγο αντιπαθητικό», υπογραμμίζει ο Οζόν. Για τον Βουασέν, βέβαια, ο ρόλος του Μερσό δεν ήταν απλή υπόθεση. «Επρεπε να επικεντρωθώ στις λεπτομέρειες. Είναι πολύ δύσκολο να παίξεις ένα ρόλο, φέρνοντας στο προσκήνιο το… τίποτα», σχολιάζει ο νέος Γάλλος ηθοποιός, καπνίζοντας αρειμανίως στη Βενετία, ακριβώς όπως και ο ήρωας που ενσαρκώνει.
Ανεξάρτητα από τις ενστάσεις σχετικά με τη διασκευή, δύσκολα μπορεί κάποιος να αμφισβητήσει την αίσθηση αυθεντικότητας που αποπνέει ο κινηματογραφικός «Ξένος». Ο θεατής που θα βυθιστεί στον κόσμο του, θα βγει στην αντίπερα όχθη μουδιασμένος, ίσως και χωρίς να μπορεί να ερμηνεύσει το γιατί. Αλλωστε και στην ταινία, όταν η εικόνα δεν είναι πια αρκετή για να μεταφέρει την τραγικότητα, όπως μετά τη (δεξιοτεχνική) σκηνή του φόνου, τα ηνία αναλαμβάνει και πάλι το μοναδικό κείμενο του Καμύ: «Τίναξα από πάνω μου τον ιδρώτα και τον ήλιο. Κατάλαβα ότι είχα καταστρέψει την ισορροπία της ημέρας, την εξαιρετική σιωπή μιας ακρογιαλιάς όπου είχα περάσει ευτυχισμένες στιγμές. Τότε, πυροβόλησα άλλες τέσσερις φορές πάνω σε ένα ακίνητο κορμί όπου οι σφαίρες βυθίζονταν χωρίς καμία αντίδραση. Και ήταν σαν να ’δινα τέσσερα κοφτά χτυπήματα πάνω στην πόρτα της δυστυχίας».
*Το φιλμ «Ο Ξένος» του Φρανσουά Οζόν βγαίνει στις ελληνικές αίθουσες την Πέμπτη 11 Ιουνίου.
