Η είδηση, αν λάβουμε υπόψη έναν ορισμένο αναστοχασμό που χαρακτηρίζει την εποχή μας, δεν έσκασε ακριβώς σαν βόμβα: ο Γερμανός σκηνοθέτης Βιμ Βέντερς απέσυρε από την κυκλοφορία την ταινία του «Λάθος κίνηση» (1975), εξαιτίας μιας σκηνής που απεικονίζει γυμνή τη 13χρονη τότε Ναστάζια Κίνσκι. Δεν κατέληξε αιφνιδιαστικά στην απόφασή του αυτή. Η Κίνσκι, 65 ετών σήμερα, είχε δηλώσει τον προηγούμενο μήνα ότι εδώ και 15 χρόνια προσπαθούσε να πείσει τον Βέντερς να κυκλοφορήσει μια νέα εκδοχή του φιλμ. «Ηταν η πρώτη μου ταινία, ήταν ο πρώτος μου σκηνοθέτης και δεν με προστάτεψε. Παρότι στα 13 μου δεν καταλάβαινα πολλά, καταλάβαινα ότι αυτό δεν ήταν σωστό», είχε υπογραμμίσει η ηθοποιός.
Μια πιθανή διόρθωση
Μια αναδρομική τροποποίηση του μοντάζ, βέβαια, θα είχε σοβαρές επιπτώσεις. Ο Βέντερς το συνυπολόγισε και, στην πρόσφατη τελετή απονομής των γερμανικών Βραβείων Κινηματογράφου, είπε στο κοινό ότι μια πιθανή διόρθωση θα δημιουργούσε ένα προηγούμενο που θα επηρέαζε τους πάντες στον χώρο, «καθώς στη συνέχεια κάτι τέτοιο θα μπορούσε να γίνει εφικτό για οποιαδήποτε ταινία στο μέλλον». Με μια ανακοίνωση, λοιπόν, του ιδρύματός του, Wim Wenders Foundation (το οποίο κατέχει τα δικαιώματα της ταινίας), ζήτησε συγγνώμη από την Κίνσκι και τόνισε ότι η «Λάθος κίνηση» δεν θα είναι δημοσίως προσβάσιμη από κανένα μέσο διανομής. «Ως ο μόνος υπεύθυνος για την ταινία ο οποίος βρίσκεται ακόμη εδώ, αναγνωρίζω ότι η Ναστάζια Κίνσκι έπρεπε να είχε προστατευθεί καλύτερα τότε. Για αυτό, σου ζητώ συγγνώμη, Ναστάζια, ανεπιφύλακτα, χωρίς “αν” και “αλλά”», είπε ο σκηνοθέτης.
«Πολλοί δημιουργοί έχουν σε ταινίες τους παιδιά ως πρωταγωνιστές· ωστόσο πρόκειται για μια σύμβαση προβληματική όχι για το έργο τέχνης, αλλά για το παιδί», σημειώνει ο σκηνοθέτης Λευτέρης Χαρίτος.
Η κίνησή του συζητήθηκε, μην ξεχνάμε όμως και κάποια ανάλογα περιστατικά του παρελθόντος, έστω και αν δεν είχαν πάντοτε αντίστοιχη έκβαση. Η ίδια η Κίνσκι είχε σχολιάσει παλιότερα ότι ένιωσε απροστάτευτη και στα γυρίσματα της ταινίας του Πίτερ Σάικς «To the devil a daughter» (1976), όπου επίσης εμφανιζόταν γυμνή ως ανήλικη, ενώ ο δικηγόρος της είχε αναφέρει στο Der Spiegel ότι η ηθοποιός και ο σκηνοθέτης Βόλφγκανγκ Πέτερσεν είχαν καταλήξει σε συμφωνία για τη διανομή μιας ακόμη τηλεταινίας της. Η Μπρουκ Σιλντς, που στα 13 της είχε εμφανιστεί γυμνή στην «Κουκλίτσα της Νέας Ορλεάνης» (1978) του Λουί Μαλ, θα έλεγε αργότερα πόσο άβολα ένιωθε με εκείνες τις σκηνές που εξακολουθούσαν να προβάλλονται χωρίς η ίδια να μπορεί να ελέγξει την κατάσταση, με το παράδειγμά της να αναφέρεται σε συζητήσεις για τα όρια της συναίνεσης των ηθοποιών σε παιδική ηλικία. Και οι Ολίβια Χάσεϊ και Λέοναρντ Γουάιτινγκ, που ως έφηβοι είχαν γυμνές σκηνές στο «Ρωμαίος και Ιουλιέτα» (1968) του Φράνκο Τζεφιρέλι, θα έκαναν μήνυση το 2023 στην Paramount Pictures, ζητώντας υψηλότατη αποζημίωση για σεξουαλική εκμετάλλευση, με το δικαστήριο να απορρίπτει το αίτημά τους.
Δικλίδες ασφαλείας
«Σήμερα, η απεικόνιση ενός 13χρονου κοριτσιού σε γυμνές σκηνές δεν θα συνέβαινε. Υπάρχουν πλέον πολλές δικλίδες ασφαλείας, που θα απαγόρευαν κάτι τέτοιο ήδη από το σενάριο ή που θα αναζητούσαν τη συναίνεση των γονιών και τη συνεργασία με δικηγόρους», εξηγεί ο σκηνοθέτης Λευτέρης Χαρίτος, πρόεδρος της Ελληνικής Ακαδημίας Κινηματογράφου. «Υπάρχει όμως ένα ζήτημα με τα παιδιά ηθοποιούς γενικά», λέει και συνεχίζει: «Οταν βλέπουμε σε μια ταινία ένα παιδί να κλαίει, είμαστε σίγουροι ότι κλαίει επειδή κατάλαβε τι πρέπει να κάνει; Πολλοί μεγάλοι σκηνοθέτες έχουν σε ταινίες τους παιδιά ως πρωταγωνιστές, ωστόσο πρόκειται για μια σύμβαση προβληματική όχι για το έργο τέχνης, αλλά για το παιδί. Το να βγάλει την μπλούζα του, ενδεχομένως να είναι κάτι που γίνεται με αθώο τρόπο, ασχέτως του αν ενοχοποιείται αργότερα. Ακόμη όμως και τα παιδιά που πόζαραν, π.χ., σε έναν ζωγράφο, θα ήθελα να τα ρωτήσω, ως ενηλίκους, αν έκαναν ίσως πράγματα που δεν ήθελαν».
Στην περίπτωση του Βέντερς και της Κίνσκι, ο σκηνοθέτης διευκρίνισε ότι η «Λάθος κίνηση», που έχει κεντρικό θέμα την περιπλάνηση ενός συγγραφέα στη Δυτική Γερμανία, θα παραμείνει μη διαθέσιμη μέχρι να βρεθεί μια κοινώς αποδεκτή λύση, ενώ επισήμανε ότι θα ξεκινήσει ευρύ διάλογο για το όλο ζήτημα, αφού, όπως είπε, «είναι απαραίτητο για την κοινωνία μας να βρει κατάλληλους τρόπους αντιμετώπισης αμφιλεγόμενων κινηματογραφικών έργων του 20ού αιώνα και να έρθει αντιμέτωπη με νέες μορφές κατανόησης και συμπεριληπτικές οπτικές».
Ποια έργα θα μπορούσαν να ήταν αυτά; Σταχυολογώντας, με μια δόση αυθαιρεσίας, να θυμίσουμε ότι το «Οσα παίρνει ο άνεμος» (1939) του Βίκτορ Φλέμινγκ είχε αποσυρθεί το 2020 από το HBO λόγω αντιδράσεων για τον τρόπο που απεικόνιζε τη δουλεία και είχε επανέλθει συνοδευόμενο από προειδοποιητικό μήνυμα. Η ιστορική για την έβδομη τέχνη «Γέννηση ενός έθνους» (1915) του Ντέιβιντ Γκρίφιθ πλαισιώνεται επίσης στις διάφορες προβολές της από διευκρινίσεις για την απάνθρωπη δράση της Κου Κλουξ Κλαν. Η ναζιστική προπαγάνδα τής κατά τα άλλα σπουδαίας Λένι Ρίφενσταλ είναι επίσης κλασικό παράδειγμα στις σχετικές συζητήσεις, όπως άλλωστε και το «Τελευταίο ταγκό στο Παρίσι» (1972) του Μπερνάρντο Μπερτολούτσι με τη σκηνή του βιασμού, το κάποτε απαγορευμένο «Κουρδιστό πορτοκάλι» (1971) του Στάνλεϊ Κιούμπρικ κ.ά.
Κανόνες στην Ιστορία
«Το ερώτημα για εμένα είναι κατά πόσον μπορεί να απεικονιστεί κάτι που σήμερα είναι πλέον μεμπτό», επισημαίνει ο Λευτέρης Χαρίτος. «Τα έργα όμως είναι αποτέλεσμα της εποχής τους και δεν μπορούμε να βάλουμε στην Ιστορία κανόνες», προσθέτει και καταλήγει: «Θυμηθείτε επίσης την ταινία “Kung Fu Master” της Ανιές Βαρντά, για τη σχέση μιας δασκάλας με τον μαθητή της. Καθένας είναι υπεύθυνος για αυτό που θα του συμβεί βλέποντάς την. Μπορεί να πει “τι τραγική ταινία είναι αυτή” ή να δει μια πολύ τρυφερή ιστορία».
