Επειτα από μια σύντομη περίοδο οπότε οι «Αναμοχλεύσεις» στράφηκαν προς πεδία βιβλιοφιλικά και βιβλιοκριτικά, επιστροφή ‒έστω, για ένα διάστημα‒ στα πάντοτε προσφιλή μου γλωσσικά. Οχι σε δασκαλίστικο, λαθοθηρικό ή κοσμοδιορθωτικό τόνο, αλλά με το παιγνιώδες στοιχείο, κατά το δυνατόν, παρόν.
Πρόσφατα, λοιπόν, μετέφραζα ένα αρκετά απαιτητικό αγγλικό κείμενο, επικεντρωμένο στην αύξηση του πληθυσμού των πόλεων κατά τον 17ο και 18ο αιώνα, καθώς και στις συνέπειες αυτής της εξέλιξης από οικονομική, κοινωνική και πολιτική άποψη. Προφανώς και ευλόγως, το επίθετο urban και τα παράγωγά του κυριαρχούσαν στο κείμενο: urban society, urban civilization, urbanization, urbanized population, κ.λπ. Ολες οι ελληνικές πηγές που συμβουλεύτηκα κατέφευγαν στη λύση ανάγκης του αστικός και των παραγώγων του (αστικοποίηση, αστικός πολιτισμός, αστικοποιημένος πληθυσμός, κ.λπ.). Περίπου αναγκαστική επιλογή, πλην όμως κάθε άλλο παρά ευτυχής.
Ακουσα πρόσφατα κάτι λεβεντόπαιδα του ΚΚΕ και της ΚΝΕ να φωνάζουν «ΕΑΜ, ΕΛΑΣ, ΟΠΛΑ, ΔΣΕ, αυτό είναι το ΚΚΕ» και πάγωσε το αίμα στις φλέβες μου.
Πώς ξεχωρίζει κάποιος στα ελληνικά το αστικός (της πόλης) και τα παράγωγά του από το αστικός (των αστών, της αστικής τάξης) και τα δικά του παράγωγα; Δεν τα ξεχωρίζει. Ή μάλλον, για να μη φέρνω την καταστροφή, προσπαθεί να βγάλει άκρη μέσω των συμφραζόμενων. Με άλλα λόγια, γράφεις εξ ανάγκης αστικός εννοώντας urban και «εύχεσαι» ο/η αναγνώστης/ρια να καταλάβει από το συγκείμενο ότι πρόκειται για αναφορά στις πόλεις, στα αστικά κέντρα, και όχι στους μπουρζουάδες και στην μπουρζουαζία, στους αστούς με βάση τον ρόλο τους στη διαδικασία παραγωγής και τη θέση τους στην κοινωνική διαστρωμάτωση. Ξέρετε, αυτούς που το παλαιό σύνθημα των αριστεριστών πρότεινε να τους φάμε βραστούς («Βραστούς, βραστούς, θα φάμε τους αστούς, και τους γραφειοκράτες στον φούρνο με πατάτες»).
Τότε τα συνθήματα είχαν τουλάχιστον κάποιο χιούμορ, ενίοτε έστω («Το Αιγαίο ανήκει στα ψάρια του», «Εξω η ΚΝΕ», υπογραφή, «οι βάσεις», κ.λπ.). Παρεμπιπτόντως και κάπως παρενθετικά, άκουσα πρόσφατα κάτι λεβεντόπαιδα του ΚΚΕ και της ΚΝΕ να φωνάζουν «ΕΑΜ, ΕΛΑΣ, ΟΠΛΑ, ΔΣΕ, αυτό είναι το ΚΚΕ» και πάγωσε το αίμα στις φλέβες μου (λέμε, τώρα…). Με άλλα λόγια σταδιακά το ΚΚΕ υιοθετεί και προβάλλει όλες τις πτυχές και τις μορφές της δράσης του, όλες τις «στιγμές» της Ιστορίας του, ακόμα και τα «κατορθώματα» της ΟΠΛΑ. Ισως σύντομα ακούσουμε και σύνθημα «ΕΑΜ, ΕΛΑΣ, ΟΠΛΑ, Μπούλκες, ΔΣΕ, αυτό είναι το ΚΚΕ».
Τι θα λέγατε αν κρατούσαμε το αστικός για την αστική τάξη και υιοθετούσαμε για το urban, για την πόλη, το απολύτως ελληνογενές επίθετο αστυκός.
Κλείνοντας την παρένθεση περί συνθημάτων, έρχομαι λοιπόν «διά να προτείνω» κάτι ρηξικέλευθο όσο και ικανό να λύσει οριστικά το επίμαχο ζήτημα. Για την ακρίβεια, δεν πρόκειται για δική μου ευρεσιτεχνία και πρόταση. Η σχετική ιδέα είχε ριχτεί ήδη κατά τα πρώτα μεταπολιτευτικά χρόνια, από σοβαρούς όσο και μπαρουτοκαπνισμένους γλωσσανθρώπους. Τι θα λέγατε αν κρατούσαμε το αστικός για την αστική τάξη, για τους αστούς και τα παράγωγά τους, και υιοθετούσαμε για το urban, για την πόλη και για τα δικά της παράγωγα, το απολύτως ελληνογενές και ελληνοπρεπές επίθετο αστυκός.
Η αρχαιότατη αλλά και απολύτως λειτουργική λέξη «το άστυ», που υποδεικνύει την πόλη σε αντιδιαστολή με την ύπαιθρο, θα μπορούσε να αποδειχθεί πολύτιμη ως ρίζα. Θα είχαμε, λοιπόν, τότε αστυκός, αστυκοποίηση, αστυκός πολιτισμός, κ.λπ., παραμένοντας μάλιστα απολύτως πιστοί στα «ιερά και τα όσια» της ελληνικής γλώσσας. Αλλωστε, έχουμε ήδη την αστυνομία και την αστυφυλία, τον αστυφύλακα και τον αστυκτηνίατρο. Δεν έρχονται, δα, και τα πάνω κάτω!
Δεν είμαι γλωσσικά αφελής, ούτε αρέσκομαι στις γλωσσικές εκκεντρικότητες. Γνωρίζω καλά πόσο ισχυρή είναι η δύναμη της συνήθειας. Υπάρχουν, ωστόσο, περιπτώσεις που και στη γλώσσα, όπως και σε άλλα πεδία άλλωστε, το κρίσιμο είναι να γίνει το πρώτο βήμα. Με άλλα λόγια, να αρχίσει να κυκλοφορεί και να «ζυμώνεται» η ιδέα-πρόταση για το αστυκός και τα παράγωγά του, ίσως και να εμφανίζεται δειλά δειλά ο όρος στα κείμενα κάποιων υποψιασμένων πιονιέρων ‒ για την ακρίβεια, γλωσσοπιονιέρων. Εντελώς πρόχειρα, σε αυτό το πλαίσιο και το πνεύμα, μου έρχεται στο μυαλό η γαλλική λέξη enjeu. Οταν στα πρώτα μεταπολιτευτικά χρόνια μεταφραστές και άλλοι γραφιάδες χρειάστηκε να αναμετρηθούμε μαζί της, νομίζετε ότι το διακύβευμα/διακύβευση έγινε δεκτό και υιοθετήθηκε από τη μια μέρα στην άλλη; Και τότε χρειάστηκε κάποιοι να το προτείνουν, και τότε απαιτήθηκε σχετική ζύμωση έως ότου καθιερωθεί.
Αστυκός, λοιπόν; Γιατί όχι. Αλλιώς θα ψάχνουμε στον αιώνα τον άπαντα πώς θα ξεχωρίζουμε ό,τι αφορά την αστική τάξη απ’ ό,τι αφορά τους κατοίκους της πόλης.
Και ένα επιδόρπιο για το τέλος, όπως συνηθίζω. Ακούω και βλέπω αρκετά συχνά τη φράση «Παρήλθε η εποχή των παχέων αγελάδων». Πρόκειται για εξόφθαλμο λάθος. Η αγελάδα είναι θηλυκό, και επομένως στον πληθυντικό έχουμε: οι παχιές αγελάδες, των παχιών αγελάδων. Το «παχέων» είναι γενική πληθυντικού του αρσενικού (ο παχύς, οι παχείς, των παχέων). Επιπλέον, εξ όσων γνωρίζω, ο άρρην σύντροφος της αγελάδας δεν λέγεται αγελάδας ‒ώστε να δικαιολογείται (έστω για το αρσενικό) το «των παχέων»‒ αλλά ταύρος. Ο μόνος Αγελάδας που γνωρίζω είναι ο σημαντικός αρχαίος γλύπτης με αυτό το όνομα, πιθανόν δάσκαλος του Φειδία.
