Είναι μεταξύ 45 και 60 ετών. Κορίτσια και αγόρια που μεγάλωσαν σε έναν κυρίως αναλογικό κόσμο, πριν η ψηφιακή τεχνολογία κατακλύσει την καθημερινότητα. Η τηλεόραση, το βίντεο, ο κινηματογράφος και το MTV καθόρισαν τη φαντασία τους, ενώ ιστορικά γεγονότα όπως η πτώση του Τείχους του Βερολίνου και ο πόλεμος του Κόλπου μεταδόθηκαν απευθείας, εγκαινιάζοντας με έναν τρόπο τη συνεχή ροή εικόνων, που πλέον ορίζει τη ζωή μας.
Παράλληλα, η έκρηξη της grunge και της hip-hop κουλτούρας διέλυσε τα όρια ανάμεσα στο underground και στο mainstream, δημιουργώντας μια νέα αισθητική γλώσσα περισσότερο ακατέργαστη και αντισυμβατική. Η Gen X (1965-1980) και οι καλλιτέχνες που την εκπροσωπούν δεν άλλαξαν μόνο τον τρόπο που μιλάμε· άλλαξαν τον τρόπο που σκεφτόμαστε για την ταυτότητα, την πολιτική, τη σεξουαλικότητα, τη σχέση τέχνης, θεάματος, αγοράς, ακόμη και για το τι σημαίνει να ανήκεις σε μια «γενιά».
«Προφανώς ως γνήσιο μέλος της Gen X, ίσως υπερβάλλω για τον πολιτισμικό της αντίκτυπο, αλλά πολλοί καλλιτέχνες που εμφανίστηκαν στις αρχές της δεκαετίας του ’90 είχαν σαφή επίγνωση ότι βρίσκονταν μπροστά σε μια κρίση καταστροφικών διαστάσεων. Και ταυτόχρονα συνειδητοποίησαν την ανάγκη να επιβιώσουν και να μάθουν μέσα από αυτήν», λέει στην «Κ» ο Μασιμιλιάνο Τζόνι, κριτικός και επιμελητής σύγχρονης τέχνης, καλλιτεχνικός διευθυντής του New Museum.
Γεννημένος το 1973, παιδί του τέλους της βιομηχανικής παντοδυναμίας στον ιταλικό Βορρά, ο Τζόνι διαθέτει τη χαρακτηριστική ιδιότητα της γενιάς του να κινείται ανάμεσα στη μνήμη και στην τεχνολογία, στο αναλογικό αρχείο και στην ψηφιακή εικόνα, στην Ιστορία και στη ρευστή ταυτότητα του σήμερα. Η επικείμενη ομαδική έκθεση «Gen X: Tales from the Forgotten Generation» σε δική του επιμέλεια και έργα από τη συλλογή του Δάκη Ιωάννου, που θα δούμε στην Αθήνα από τις 18 Ιουνίου, έχει επηρεαστεί βαθιά από αυτή του την ικανότητα.
Η ιδέα της έκθεσης ήρθε από τον συλλέκτη και ιδρυτή του Ιδρύματος ΔΕΣΤΕ (DESTE Foundation for Contemporary Art). «Αυτή η γενιά που εκπροσωπείται στη συλλογή από αξιόλογους καλλιτέχνες μοιάζει ξεχασμένη εκτός από ορισμένα ονόματα. Ομως το αποτύπωμα του έργου όλων παραμένει θεματικά και μορφικά παρόν, μολονότι εν μέρει έχουν παραγκωνιστεί από τις σύγχρονες καλλιτεχνικές συζητήσεις», μας λέει ο κ. Ιωάννου. Με αυτό το σκεπτικό πρότεινε στον μόνιμο συνεργάτη του Ιδρύματος Μασιμιλιάνο Τζόνι να επιμεληθεί το πρότζεκτ.
Τα έργα που θα δούμε στην έκθεση αγοράστηκαν στην πλειονότητά τους από τα μέσα των ’90s έως τα ’00s και κατά κάποιον τρόπο σχηματοποιούν τη μεταιχμιακή εποχή του πρόσφατου Fin de Siècle. «Η παρουσίαση έχει πολύ προσωπικό χαρακτήρα και μετά από καιρό επανενεργοποιεί εκθεσιακά τον χώρο του ΔΕΣΤΕ αναδεικνύοντας τον ιδιαίτερο χαρακτήρα του. Εννοώ ότι στο ΔΕΣΤΕ πιστεύουμε πως μερικές φορές πρέπει να γυρίσεις πίσω για να μπορέσεις να προχωρήσεις μπροστά», καταλήγει ο κ. Ιωάννου.
Από τους 50 δημιουργούς που εκπροσωπούνται με έργα τους στην έκθεση, αρκετοί θεωρούνται κεντρικές μορφές της Gen X σκηνής. Είναι καλλιτέχνες που έχουν έντονη σχέση με την εννοιολογική τέχνη, την εγκατάσταση, την ποπ κουλτούρα και τη μεταμοντέρνα ειρωνεία, όπως ο Μαουρίτσιο Κατελάν, ο Ουρς Φίσερ, ο Ολαφουρ Ελίασον, ο Γκαμπριέλ Ορόσκο, η Κάρα Γουόλκερ, ο Βόλφγκανγκ Τίλμανς, ο Ντέιβιντ Σρίνγκλεϊ ή η πολύ πρόωρα «χαμένη» Κάρι Απσον.
Με εργαλεία τη σάτιρα και τον κυνισμό, δουλεύοντας με φως και νερό, καθημερινά αντικείμενα ή κούκλες από latex και cut-paper σιλουέτες, με εκφραστικά μέσα τη φωτογραφία, τη μουσική, τη γλυπτική, την graphic κουλτούρα, ανέτρεψαν την καθεστηκυία αισθητική. Μέσα από εικόνες σωμάτων σε μετάλλαξη, μεταλλικών cyborgs, εύθραυστων ταυτοτήτων και προσωπικών μυθολογιών, κατέγραψαν τις αγωνίες μιας εποχής στην οποία η πολιτική της ταυτότητας, η επιρροή των μίντια, η μόδα και η κρίση του AIDS αναδιαμόρφωναν ριζικά τον τρόπο με τον οποίο το άτομο αντιλαμβανόταν τον εαυτό του και τον κόσμο.
«Πιστεύω ότι η ειρωνεία λειτούργησε ως ισχυρό αντίδοτο για αυτή τη γενιά και ίσως εξακολουθεί να βοηθά τους νεότερους καλλιτέχνες να πλοηγηθούν σε έναν κόσμο ολοένα και πιο “εταιρικό”», σχολιάζει ο Μασιμιλιάνο Τζόνι. «Στην έκθεση μπορεί κανείς να δει αυτή τη στάση στην καλύτερη εκδοχή της, στα αυτοσαρκαστικά έργα και βίντεο του Σιν Λάντερς ή στο έργο του Τζος Σμιθ. Αλλωστε, ο ύμνος της Gen X είναι το κομμάτι “Loser” του Beck, και ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του ’90 αρκετοί κριτικοί μιλούσαν για τη γέννηση μιας νέας αισθητικής ευθραυστότητας, που προέκυπτε και μέσα από μια πρακτική αυτοαμφισβήτησης. Σε εποχές όπως η σημερινή, με τόσο ισχυρές περσόνες και πλήρη απουσία αμφιβολίας, αυτά είναι ίσως κάποια από τα μαθήματα της Gen X που θα μπορούσαν να αποδειχθούν ξανά γόνιμα».
«Στην εποχή των χιμπαντζήδων ήμουν κι εγώ πιθηκάκι/ Με πλαστικά μάτια, βάφουμε με σπρέι τα λαχανικά», τραγουδούσε το 1994 ο Beck από την ανεξάρτητη ροκ σκηνή της Νέας Υόρκης, ενώ τα ηλεκτρονικά ΜΜΕ λάνσαραν τον 24ωρο κύκλο ειδήσεων. Αραγε από αυτό το χρονικό σημείο άρχισε να διαρρηγνύεται η σχέση της «πραγματικότητας» με την αλήθεια; «Σε ένα βαθμό, πολλές από τις σημερινές συζητήσεις γύρω από τις μεταβαλλόμενες έννοιες της αλήθειας εμφανίστηκαν πρώτα με την Gen X ιδιαίτερα στις ΗΠΑ», εξηγεί ο επιμελητής. «Παρά τη φημολογούμενη αδιαφορία και αποστασιοποίησή της, η X υπήρξε μια βαθιά πολιτική γενιά: μαζί της αναδύονται νέες ιδέες γύρω από την οικολογία, τα δικαιώματα των ομοφυλοφίλων, αλλά και νέες προσεγγίσεις στη φυλή και στην πολυπολιτισμικότητα».
Η έκρηξη του Διαδικτύου
Πραγματικά η X είναι η γενιά που βλέπει τη γέννηση του Διαδικτύου, μαζί με την έκρηξη εικόνων και αφηγήσεων που προξένησε. «Η βασική διαφορά τού τώρα με το τότε είναι ότι η αναγνώριση της σχετικότητας της αλήθειας λειτουργούσε δημιουργικά. Υπήρχε η πεποίθηση ότι διαφορετικές αλήθειες μπορούν να συνυπάρξουν μέσα από συναίνεση και συμμετοχή. Με άλλα λόγια, έγινε αποδεκτό ότι η αλήθεια είναι μια κατασκευή, και μάλιστα κάτι που οφείλουμε να χτίζουμε συλλογικά. Σήμερα, αντιθέτως, η διάλυση της αλήθειας βρίσκεται στον πυρήνα της ίδιας της εξουσίας: είναι μια στρατηγική συσκότισης που τροφοδοτεί έναν νέο σκοταδισμό και μια συλλογική υστερία», υπογραμμίζει ο Τζόνι. Περισσότερο από μια νοσταλγική αναδρομή, η έκθεση λειτουργεί ως πορτρέτο μιας γενιάς που έμαθε να ζει μέσα στην αβεβαιότητα και στη διαρκή πολιτισμική αλλαγή. Ωστόσο πόσο επίκαιρο παραμένει το βλέμμα της τη στιγμή που η πολιτισμική προσοχή στρέφεται κυρίως στην Gen Z;
«Οντως το μεγαλύτερο μερίδιο προσοχής καταλαμβάνουν πλέον η Gen Z και η Gen Y και σύντομα η Gen Alpha», απαντά ο επιμελητής. «Οι Millennials βρίσκονται στο επίκεντρο της συζήτησης εδώ και πάνω από μία δεκαετία. Από τη μία, λοιπόν, η Gen X έχει κάπως συσκοτιστεί και παραμείνει στο παρασκήνιο. Από την άλλη, όμως, σε πολλούς τομείς, τα μέλη της καταλαμβάνουν πλέον ηγετικές θέσεις – κάτι ειρωνικό για μια γενιά που έμοιαζε να μην ενδιαφέρεται ιδιαίτερα γι’ αυτές. Είναι λοιπόν μια καλή ευκαιρία να την κοιτάξουμε πιο προσεκτικά».
