Oλόγυρα στο γήπεδο του Παναθηναϊκού, τη «Λεωφόρο», ξετυλίγεται ένα εφήμερο φαινόμενο αστικής λαογραφίας. Είναι το σημείο, ποτισμένο για 100 χρόνια από όλες τις στρώσεις της αθλητικής ιστορίας του συλλόγου, είναι και η χρονική συγκυρία που μας προετοιμάζει για μια εντελώς διαφορετική εμπειρία στη λεωφόρο Αλεξάνδρας, που δίνει σε αυτήν την καταγραφή μια διάσταση δραματική και ιστορικά βεβαρημένη.
Ενα γήπεδο στην καρδιά της πόλης, ένα φαινόμενο του μακρινού 20ού αιώνα. Εφερα βόλτα τη «Λεωφόρο» ερχόμενος από το μετρό, κατά μήκος της Αλεξάνδρας, έστριψα στην οδό Παναθηναϊκού, μετά στην Τσόχα και, τέλος, στην Π. Κυριακού. Είχα διαρκώς την αίσθηση ότι αποθησαύριζα εικόνες που στο εγγύς μέλλον θα μοιάζουν σχεδόν εξωπραγματικές… Ηδη, η παρουσία των προσφυγικών πολυκατοικιών της δεκαετίας του ’30 σε αυτήν την εξαθλιωμένη κατάσταση ακριβώς απέναντι διαστέλλει την εντύπωση ενός ρευστού μεταιχμίου. Πώς θα είναι το ίδιο σημείο σε ελάχιστα χρόνια από τώρα, αναρωτιέται ο περιπατητής…
Και να που στο πεζοδρόμιο της Αλεξάνδρας, η μεγεθυμένη φωτογραφία της θρυλικής ενδεκάδας του Γουέμπλεϊ στεφανώνει ένα κουβούκλιο ανακύκλωσης με τη μορφή του Γιάννη Αντετοκούνμπο. Περπατάς και νιώθεις τη σκιά που υπαγορεύει η ανάγκη για έναν καθολικό ηρωισμό, για ένα πάνθεον λαϊκών ινδαλμάτων, που υπηρετείται από όλη αυτήν την αυτοσχέδια σκηνογραφία περιμετρικά του γηπέδου.
Θα ήθελα να έχω μαζί μου σπουδαστές της Κοινωνιολογίας για να καταγράψουμε μαζί όσα ξετυλίγονται στη Λεωφόρο. Τα συνθήματα μοιάζουν περισσότερο με λαϊκές ζωγραφιές, σαν εικονίσματα με ένα στοιχείο ηρωικό και πένθιμο μαζί, καθώς αυτός ακριβώς ο σπασμός των φιλάθλων πηγάζει από κάτι τόσο αρχέγονο και αταξινόμητο. Στη Λεωφόρο, συνοψίζεται μια καταγραφή ενός συγκινητικού σκηνικού, ευανάγνωστου μέσα στην αυτοσχέδια και εφήμερη ανάδυσή του, τραχύ μέσα στην αναπαράστασή του, πολύπτυχο μέσα στην ψυχοκοινωνική ανάλυσή του. Στα όρια της βίας και της λατρείας, η ατομικότητα διυλιζόταν στην άρρητη νομολογία μιας κοινότητας.
Είναι κάτι πέρα από συνθήματα και τοιχογραφίες. Εβλεπα μια εκδοχή πηγαίας λαογραφικής αναπαράστασης διάχυτων αισθημάτων μιας κοινότητας πολλαπλών ταυτοτήτων.
Το ίδιο το γήπεδο, αρχικά μια αλάνα, δίπλα στις παράγκες των προσφυγικών, τα Κουντουριώτικα, εξελίσσεται στον χρόνο, μέσα στο σώμα του 20ού αιώνα, παράλληλα με την ιστορία της πόλης. Στον Μεσοπόλεμο, η Αθήνα συμπληρώνεται. Γεμίζουν οι γειτονιές, απλώνονται τα προάστια, τα λαϊκά, τα αστικά, τα προσφυγικά, χτίζονται οι πρώτες πολυκατοικίες, θεσμοθετείται ο αθλητισμός. Οι φάσεις κατασκευής του γηπέδου μοιάζουν με την ίδια την εξέλιξη της λεωφόρου Αλεξάνδρας από ένα δρόμο αραιοχτισμένο, με σκόρπιες πολυκατοικίες και σπίτια, μαρμαράδικα, ταβέρνες, σινεμά και θέατρα, σε μια μεσοαστική λεωφόρο με συμπαγή μέτωπα οργανωμένα πλέον μετά το 1955-1960.
Σήμερα, η θέαση του γηπέδου εξωτερικά μοιάζει με ένα γιγαντιαίο συναρμολογούμενο παλίμψηστο. Εύκολα εντοπίζει το βλέμμα τις πρότερες φάσεις, την παλιά λιθοδομή, τα παλιά τσιμέντα, τα μικροσκοπικά γκισέ των εισιτηρίων… Οι παλιές φωτογραφίες του Μεσοπολέμου, της Κατοχής, του 1960 με το νέο πέταλο, της θρυλικής πρόκρισης στο Γουέμπλεϊ, των νεότερων χρόνων, οργανώνουν τους μαιάνδρους της μνήμης.
Η Αλεξάνδρας είναι ο μεγάλος δρόμος που θα αλλάξει δραματικά τα επόμενα χρόνια. Οπως παλαιότερα με την ανέγερση των δικαστηρίων, την κατεδάφιση των Φυλακών Αβέρωφ, τη διάλυση και καταστροφή του κτήματος Θων προς την Κηφισίας, την παρακμή των κάποτε παντοδύναμων καλοκαιρινών θεατρικών σκηνών προς το Πεδίον του Αρεως και τόσων ακόμη… Η πόλη αλλάζει.
Πώς θα είναι η Αλεξάνδρας χωρίς τον Παναθηναϊκό; Είναι τόσο ποτισμένο το σημείο αυτό από την ιστορία του συλλόγου, που κάτι πρέπει να σχεδιαστεί ως ένα νέο τοπόσημο αστικής και συλλογικής μνήμης.
