«Τα μαγικά και μαντικά χειρόγραφα είναι ιδιαίτερα σημαντικά για ιστορικούς, φιλολόγους, κοινωνιολόγους, ανθρωπολόγους, λαογράφους και ιστορικούς της θρησκείας. Μέσα από αυτά παρατηρούμε όχι μόνο τελετουργίες, ξόρκια ή θεραπευτικές πρακτικές, αλλά και τη διαμόρφωση μιας κοσμοαντίληψης όπου το φυσικό και το υπερφυσικό, το επιστημονικό και το θρησκευτικό, το εμπειρικό και το συμβολικό συνυπάρχουν και αλληλοδιαπλέκονται», σχολιάζει ο φιλόλογος, υπεύθυνος του Ιστορικού και Παλαιογραφικού Αρχείου του ΜΙΕΤ Σταύρος Γριμάνης, στο πλαίσιο του χθεσινού συμποσίου «Μαγικά ξόρκια, μαντεία, εξορκισμοί: Μια πολιτιστική και κειμενική παράδοση».
Η παρατήρησή του μοιάζει να γεφυρώνει αντιθετικούς κόσμους: τον κόσμο του ορθολογισμού και εκείνον της δεισιδαιμονίας, της επιστήμης και της παραφιλολογίας, της ορθόδοξης εκκλησιαστικής παράδοσης και των λαϊκών δοξασιών περί μαγείας. Σύμφωνα με τον κ. Γριμάνη, τα χειρόγραφα αυτά αποκαλύπτουν μια πραγματικότητα στην οποία οι άνθρωποι δεν βίωναν τέτοιες απόλυτες διακρίσεις. Αντίθετα, κινούνταν με άνεση σε ένα ενδιάμεσο πεδίο, όπου η εμπειρική γνώση συνυπήρχε με το συμβολικό νόημα, και η θεραπεία μπορούσε να είναι ταυτόχρονα πρακτική και τελετουργική.
Γι’ αυτό και δεν είναι τυχαίο ότι τρεις κορυφαίοι θεσμοί –η Γεννάδειος Βιβλιοθήκη, το Αρχείο ΜΙΕΤ και το Κέντρο Ερευνας της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών– ένωσαν τις δυνάμεις τους αποσκοπώντας όχι στη μελέτη μιας «περιθωριακής» παράδοσης, αλλά στην ανάδειξη ενός πολιτισμικού συνεχούς που εξακολουθεί να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο.
Το χθεσινό συμπόσιο, που συγκέντρωσε δέκα ερευνητές και καθηγητές από την Ελλάδα και το εξωτερικό, επικεντρώθηκε σε μια νέα έρευνα γύρω από πέντε σύνθετα χειρόγραφα του 16ου και 17ου αιώνα. Οι ομιλητές αναφέρθηκαν στις προκλήσεις και στις ανακαλύψεις που σχετίζονται με τη μεταγραφή, την παλαιογραφική ανάλυση και την κωδικολογική έρευνα, φωτίζοντας τον τρόπο με τον οποίο τέτοιο πολύπλοκο υλικό αναδεικνύεται και καθίσταται προσβάσιμο σήμερα.
«Τα χειρόγραφα που παρουσιάζονται ανήκουν σε μια ευρύτερη κατηγορία κωδίκων που συνδυάζουν ιατρική γνώση, μαντικές πρακτικές, αστρολογία, λαϊκή θρησκευτικότητα και μαγεία. Πρόκειται για σύνθετα κείμενα, τα οποία διαμορφώθηκαν σταδιακά μέσα από αντιγραφές, προσθήκες και παραλλαγές», αναφέρει ο κ. Γριμάνης. Περιλαμβάνουν αποσπάσματα από γιατροσόφια, σεισμολογικά και αστρολογικά κείμενα, εξορκισμούς και εκκλησιαστικές ευχές. Ιδιαίτερη θέση κατέχουν οι συλλογές θεραπευτικών συνταγών με φυτά, βότανα, ζωικά ή ορυκτά υλικά, που αποσκοπούσαν όχι μόνο στη θεραπεία ασθενειών αλλά και στην προστασία, τη γονιμότητα ή την επιτυχία. Παράλληλα, προγνωστικά κείμενα, όπως τα βροντολόγια και τα σεληνοδρόμια, ερμήνευαν φυσικά φαινόμενα ως σημάδια πολέμου, λιμού ή ευημερίας, προσφέροντας πρακτικές οδηγίες για την καθημερινή ζωή.
«Τα χειρόγραφα αυτά αντανακλούν μια κοσμοαντίληψη κατά την οποία φύση, θρησκεία και μαγεία συνυπάρχουν. Δεν θεωρούνταν απλώς δεισιδαιμονίες, αλλά μέσα κατανόησης και διαχείρισης της αβεβαιότητας. Στον ορθόδοξο κόσμο, σε αντίθεση με τη Δυτική Ευρώπη, τέτοιες πρακτικές δεν καταδιώχθηκαν συστηματικά, καθώς συχνά εντάσσονταν σε χριστιανικό πλαίσιο μέσω προσευχών, αγίων και εκκλησιαστικών τύπων», λέει ο κ. Γριμάνης. Ωστόσο αναδύεται ένα ερώτημα: είναι άραγε όλα αυτά παρελθόν; Ή μήπως οι ίδιες ανάγκες –η ανάγκη για προστασία και έλεγχο του αβέβαιου– εξακολουθούν να μας συνοδεύουν; Ισως η απάντηση δοθεί στα πρακτικά του συμποσίου, που θα κυκλοφορήσουν σε ειδικό τόμο.
