Ο λαχνός 109 του Οίκου Δημοπρασιών Βέργος στη δημοπρασία της 29ης Απριλίου περιλαμβάνει αυτόγραφα των «Καλλιγραφημάτων» του Γιώργου Σεφέρη· πέντε ποιημάτων του νομπελίστα ποιητή που τοποθετούνται χρονικά από τον Οκτώβριο του 1941 έως τον Νοέμβριο του 1942. Το υλικό είναι τοποθετημένο σε δίφυλλο με τον τίτλο «Καλλιγραφήματα / 41-42», παραπέμποντας στη γνωστή ενότητα που δημοσιεύθηκε μεταγενέστερα στο «Τετράδιο Γυμνασμάτων, Β΄» (1976), σε επιμέλεια του Γ. Π. Σαββίδη.
Η αρχική εκτίμηση του οίκου για τα «Καλλιγραφήματα», τα οποία έχουν την ιδιαιτερότητα ότι αφορούν ποιήματα που οι στίχοι τους είναι καλλιγραφημένοι με τρόπο που να σχηματίζουν μια παράσταση σχετική με το θέμα του ποιήματος, κυμαίνεται από 4.000 έως 6.000 ευρώ. Ο ιδιοκτήτης είναι άγνωστος. Με «χτυπήματα» που ανέβαιναν ανά 500 ευρώ και στη συνέχεια ανά 1.000 ευρώ –πράγμα σπάνιο για την αγορά χειρογράφων η οποία συνήθως είναι πιο προσιτή– τα ποιήματα διεκδικούνται από αποφασισμένους πλειοδότες. Το σφυρί του δημοπράτη «πέφτει» στις 16.000 ευρώ και τα «Καλλιγραφήματα» κατακυρώνονται σε ίδρυμα που κρατάει αυστηρά την ανωνυμία του. Αλλά το ρεκόρ του Σεφέρη δεν ήταν απλώς η κορύφωση της βραδιάς. Ηταν μια ένδειξη ότι η αγορά των σπάνιων χειρογράφων, για χρόνια ένας σχετικά κλειστός μικρόκοσμος βιβλιοθηκονόμων, ακαδημαϊκών και λίγων παθιασμένων συλλεκτών, παίρνει τη μορφή μιας διακριτής κατηγορίας.
«Το χειρόγραφο είναι ένα πολύ ιδιαίτερο αντικείμενο: δεν προορίζεται για έκθεση, χρειάζεται προσεκτική φύλαξη μακριά από το φως ή την υγρασία, ακόμη και η τοποθέτησή του σε κορνίζα μπορεί να το φθείρει», μας λέει ο Πέτρος Βέργος, ειδήμων στον χώρο των αντίστοιχων ελληνικών δημοπρασιών. Ο οίκος στο ξεκίνημά του επικεντρώθηκε στα σπάνια βιβλία, χειρόγραφα, χάρτες και χαρακτικά, μια περιοχή που έως τότε δεν είχε αναπτυχθεί οργανωμένα στη χώρα μας, και ο ίδιος παραμένει αυθεντία στο είδος. «Η σχέση του κατέχοντος με το χειρόγραφο είναι σχεδόν φετιχιστική. Είναι αντικείμενο που δεν αντέχει τη δημόσια προβολή, γι’ αυτό η αξία του δεν βρίσκεται στην επίδειξη, αλλά στη διακριτική, σχεδόν μοναχική “συνομιλία” που αναπτύσσει ο κάτοχός του μαζί του».
Ανοδος των τιμών
Τα δεδομένα της τελευταίας δεκαετίας σε αντίστοιχες δημοπρασίες του εξωτερικού δείχνουν μια σταθερή άνοδο των τιμών στην αγορά χειρογράφων. Επιστολές συγγραφέων που κάποτε θα περνούσαν απαρατήρητες, σήμερα προσελκύουν τον διεθνή ανταγωνισμό. Μεσαιωνικά κείμενα, που για δεκαετίες παρέμεναν σε ιδιωτικές βιβλιοθήκες, εμφανίζονται ξαφνικά σε οίκους δημοπρασιών και αλλάζουν χέρια σε τιμές που πριν από μια γενιά θα θεωρούνταν υπερβολικές. Χαρακτηριστική περίπτωση οι οκτώ επιστολές του ποιητή Τζον Κιτς από την περίφημη αλληλογραφία του με τη Φάνι Μπρον που ήρθαν πρόσφατα στο φως έπειτα από δεκαετίες, οι οποίες εκτιμάται ότι θα δημοπρατηθούν έναντι περίπου 2 εκατ. δολαρίων.
Υπάρχει άραγε παρόμοια αγορά και στην Ελλάδα; «Η εικόνα διαφοροποιείται ανά κατηγορία», μας εξηγεί ο κ. Βέργος. «Τα ιστορικά χειρόγραφα έχουν παρουσιάσει κάποια κάμψη, ιδίως όσα σχετίζονται με την περίοδο του 1821. Αντίθετα, τα λογοτεχνικά χειρόγραφα διατηρούν τα τελευταία χρόνια μια σχετική σταθερότητα. Το κοινό είναι μικρό –περίπου πέντε έως δέκα άτομα– αλλά πρόκειται για ενημερωμένους και ουσιαστικά αφοσιωμένους συλλέκτες, οι οποίοι προσεγγίζουν το αντικείμενο σε βάθος».
Η απόκτηση σπάνιων χειρογράφων ξεκινάει συνήθως αθόρυβα. Κάτοχοι απευθύνονται σε έναν οίκο δημοπρασιών επειδή γνωρίζουν την ειδίκευσή του, ή, αντίστροφα, ο δημοπράτης εντοπίζει την ύπαρξη ενός αρχείου και προσεγγίζει τους κληρονόμους. Η διαδικασία στηρίζεται σε εμπειρική γνώση. Με τα χρόνια διαμορφώνεται ένας άτυπος χάρτης: ποια σπίτια διαθέτουν υλικό, ποια αρχεία έχουν ήδη διακινηθεί, πού μπορεί να εμφανιστεί κάτι απρόβλεπτο. Συχνά, κληρονόμοι ανακαλύπτουν έγγραφα που αγνοούσαν. Αλλοτε πρόκειται για σημειώσεις, άλλοτε για ολόκληρα «σώματα» εργασίας. Και τότε ζητούν εκτίμηση. Ετσι ξεκινάει η διαδρομή ενός χειρογράφου προς τη δημόσια θέα.
Η σχέση του κατέχοντος με το χειρόγραφο είναι σχεδόν φετιχιστική. Είναι αντικείμενο που δεν αντέχει τη δημόσια προβολή, γι’ αυτό η αξία του δεν βρίσκεται στην επίδειξη, αλλά στη διακριτική, σχεδόν μοναχική «συνομιλία» που αναπτύσσει ο κάτοχός του μαζί του. -Πέτρος Βέργος, ιδιοκτήτης οίκου δημοπρασιών
«Το χειρόγραφο είναι σκέψη ζεστή», σχολιάζει εύστοχα ο Τάσος Σακελλαρόπουλος, ιστορικός, υπεύθυνος των Ιστορικών Αρχείων του Μουσείου Μπενάκη, που συστάθηκαν από τον Αντώνη Μπενάκη, ο οποίος κατ’ εξοχήν αγόραζε, σε υψηλές τιμές, χειρόγραφα αντιλαμβανόμενος ότι η έννοια της τεκμηρίωσης του παρελθόντος έρχεται και από το χαρτί. «Εδώ και χρόνια οι πωλήσεις χειρογράφων και ιστορικών εγγράφων γίνονται από ρακοσυλλέκτες στο παζάρι του Σχιστού ή του Ελαιώνα. Κάθε ρακοσυλλέκτης που ψάχνει στη χωματερή έχει τον συλλέκτη του και τα δύο μέλη της αγοραπωλησίας συνδέονται με μια σχέση που διαρκεί χρόνια. Συχνά, η τρίτη γενιά ιδιοκτητών μιας συλλογής μπορεί να αποφασίσει να αδειάσει το σπίτι, να κάνει χώρο στα συρτάρια. Αυτοί γίνονται διαθέτες του υλικού σε μια δημοπρασία στην καλύτερη περίπτωση, ή στην κακή περίπτωση είναι εκείνοι που θα τα αδειάσουν στον κάδο ανακύκλωσης», αναφέρει ο κ. Σακελλαρόπουλος, περιγράφοντας μια βασική διαδρομή μέσω της οποίας κυκλοφορούν ακόμη πολύτιμα χειρόγραφα στην αγορά.
Τη διαδρομή επιβεβαιώνει και η Σοφία Μπόρα, υποδιευθύντρια των αρχείων λογοτεχνίας του ΕΛΙΑ/ΜΙΕΤ, το οποίο κατέχει περισσότερα από 200 αρχεία που εκτείνονται από τον 19ο αιώνα έως τις μέρες μας. Ωστόσο, είτε πρόκειται για δωρεές από απογόνους ή κατόχους, είτε για διασώσεις από τα σκουπίδια, όπως συνέβη με το σύνολο του αρχείου του ποιητή Τέλλου Αγρα, αφορούν ανεκτίμητα τεκμήρια. «Η ιδιαιτερότητα των αρχείων λογοτεχνών βρίσκεται στο ότι η γραφή, το μέχρι πρότινος κατ’ εξοχήν υλικό του αρχείου, είναι το “υλικό” της τέχνης τους. Εργα εν τη γενέσει, επάλληλες γραφές, ματαιωμένες, ξαναδουλεμένες, σταματημένες από πρόωρους θανάτους, ποικίλοι βαθμοί ελέγχου και αυτοσκηνοθεσίας, μονόλογοι, διάλογοι, παρέες· ένας χάρτινος κόσμος από αφηγήσεις, στοχασμούς, μικρά καθημερινά συμβάντα», μας λέει.
Το αρχείο Καβάφη
Υπάρχει άραγε ένα «Αγιο Δισκοπότηρο» στην αγορά των λογοτεχνικών χειρογράφων; «Για ορισμένους δημιουργούς όπως ο Κ. Π. Καβάφης», μας λέει ο κ. Βέργος, «η ζήτηση παραμένει υψηλή και η αξία σταθερή. Σήμερα τα διαθέσιμα τεκμήρια είναι ελάχιστα και εμφανίζονται σποραδικά. Παρ’ όλα αυτά, κανείς δεν αποκλείει την ύπαρξη άγνωστου υλικού σε ιδιωτικά αρχεία». Ας θυμίσουμε ότι το αρχείο Καβάφη πέρασε από τον Αλέκο Σεγκόπουλο το 1933 στον νεοελληνιστή Γ. Π. Σαββίδη το 1969, ο οποίος το αποκατέστησε σε μεγάλο βαθμό, και τελικά στον γιο του, Μανώλη Σαββίδη. Το 2012 αγοράστηκε από το Ιδρυμα Ωνάση και έπειτα από επεξεργασία κατέληξε στη δημοσίευση της ψηφιακής συλλογής του αρχείου Καβάφη, το 2019. «Πέραν τούτου, ήδη από το 2013 ενσωματώνουμε νέο υλικό στη συλλογή μας, κυρίως μέσω αγορών σε δημοπρασίες αρχειακών τεκμηρίων και σε μικρότερο βαθμό από απευθείας αγορές ή δωρεές από ιδιώτες. Οι νέες αυτές προσκτήσεις ψηφιοποιούνται, τεκμηριώνονται και δημοσιεύονται στην ψηφιακή μας συλλογή, ώστε να συνομιλούν και να συνδέονται με το κυρίως σώμα, σημειώνοντας πάντοτε ότι πρόκειται για προσκτήσεις από το 2013 κι έκτοτε», αναφέρει στην «Κ» ο πρόεδρος του Ιδρύματος Ωνάση, Αντώνης Παπαδημητρίου.
Η οικονομική αξία ενός λογοτεχνικού χειρογράφου διαφοροποιείται ανάλογα με το αν το κείμενο είναι ανέκδοτο, δημοσιευμένο ή πρωτότυπο – κάτι που αυξάνει την τιμή. Η δημοσίευση τη σταθεροποιεί, χωρίς να ακυρώνει τη γοητεία του χειρογράφου ως αντικειμένου. Στους παραγωγικούς δημιουργούς, όπως ο Κωστής Παλαμάς, η μεγάλη ποσότητα υλικού συγκρατεί τις τιμές. Αντίθετα, στους ποιητές με πιο συμπαγή έργα, η σπανιότητα λειτουργεί υπέρ της αξίας.
Η ιδιαιτερότητα των αρχείων λογοτεχνών βρίσκεται στο ότι η γραφή, το μέχρι πρότινος κατ’ εξοχήν υλικό του αρχείου, είναι το «υλικό» της τέχνης τους. Εργα εν τη γενέσει, επάλληλες γραφές, ματαιωμένες, ξαναδουλεμένες· αφηγήσεις, στοχασμοί, μικρά καθημερινά συμβάντα. -Σοφία Μπόρα, υποδιευθύντρια των αρχείων λογοτεχνίας του ΕΛΙΑ/ΜΙΕΤ
Αν θέλαμε να φτιάξουμε μια λίστα με τους πέντε συγγραφείς που έχουν υψηλή ζήτηση σε σχέση με την ελάχιστη διαθεσιμότητα χειρογράφων τους, στην πρώτη θέση θα βρούμε βεβαίως τον Κ. Π. Καβάφη και μετά ακολουθούν οι Γιώργος Σεφέρης (υψηλή αξία, ιδιαίτερα σε ανέκδοτες ή παραλλαγμένες μορφές), Γιάννης Ρίτσος (πλούσιο έργο, συχνά εμφανίζονται αυτόνομα ποιήματα), Κωστής Παλαμάς (μεγάλη παραγωγή, σταθερό ενδιαφέρον αλλά χαμηλότερες τιμές) και Νίκος Καζαντζάκης (κυρίως μέσω επιστολών, στις οποίες ο αποδέκτης καθορίζει την αξία πώλησης). Οι ποιητές υπερέχουν έναντι των πεζογράφων καθώς το ποίημα είναι αυτοτελές, συχνά εμφανίζεται σε ανέκδοτη μορφή και φέρει αισθητική που αποτυπώνεται στο ίδιο το χειρόγραφο.
«Στους πεζογράφους, το υλικό είναι συχνότερα επιστολικό. Εκεί, η αξία εξαρτάται από τον παραλήπτη: μια επιστολή προς τον Καζαντζάκη, για παράδειγμα, έχει άλλη βαρύτητα από μία άλλη που απευθύνεται σε έναν λιγότερο γνωστό συγγραφέα», εξηγεί ο κ. Βέργος. Ερωτικές επιστολές, όπως αυτές του Κιτς, εμφανίζονται άραγε στις ελληνικές δημοπρασίες; «Υπάρχουν περιπτώσεις στις οποίες τέτοιο υλικό δεν κυκλοφορεί, επειδή θεωρείται υπερβολικά προσωπικό. Αλλες πάλι, όταν το κείμενο είναι λιγότερο “ευαίσθητο”, διατίθενται και μπορεί να έχουν μεγάλη απήχηση», απαντά ο κ. Βέργος. Μας αφηγείται την περίπτωση μιας σειράς επιστολών γνωστού λογοτέχνη προς την ερωμένη του που δημοπρατήθηκε από τον οίκο, αφού όμως αφαιρέθηκε από την οικογένεια «η πιο ερωτική». Ακόμη και off the record, το όνομα του συγγραφέα δεν το μάθαμε ποτέ.
