Η συλλογή πεζών ποιημάτων του Ζαχαρία Παπαντωνίου με τίτλο «Πεζοί Ρυθμοί» εκδόθηκε το 1922 και σαν έργο συγκαταλέγεται στα πρώτα δείγματα ρυθμικού πεζού λόγου που παρουσιάζονται στη Νεοελληνική Λογοτεχνία.
Η παραμονή του Ζαχαρία Παπαντωνίου στο Παρίσι (1908-1911) ως ανταποκριτή της εφημερίδας Εμπρός τον φέρνει σίγουρα σε επαφή με τον λογοτεχνικό και καλλιτεχνικό παλμό της Ευρώπης, και δεν περνάει απαρατήρητο πως το συγκεκριμένο έργο του έχει κοινά στοιχεία με τα «Μικρά Πεζά Ποιήματα» του Charles Baudelaire.
Οι «Πεζοί Ρυθμοί» αποτελούνται από 33 πεζά κείμενα μικρής έκτασης που έχουν όμως ποιητικότητα, ρυθμό και λυρικότητα.
Για τη θεματολογία των κειμένων ο Παπαντωνίου εμπνέεται από την παρατήρηση της ελληνικής φύσης και της καθημερινής ζωής των ανθρώπων, από τις αναμνήσεις του, τα βιώματα, τις απόψεις και τους στοχασμούς του.
Τα κείμενα έχουν ηθογραφικά και ψυχογραφικά στοίχεια, είναι πλούσια σε εικόνες και συμβολισμούς, και έχουν νοσταλγική, στοχαστική και μελαγχολική διάθεση.
Σύμφωνα με τον Ι.Μ. Παναγιωτόπουλο οι «Πεζοί Ρυθμοί» είναι ένα από τα πιο αξιομνημόνευτα βιβλία του Ζαχαρία Παπαντωνίου και εκείνο που αμεσότερα τον εκφράζει. Το 1954 γράφει πως:
«Οι “Πεζοί Ρυθμοί” μάς έχουν αποδείξει ήδη πως αντέχουν στον χρόνο. Εχουν ψυχή. Μιά συλλογισμένη, μελαγχολική και συχνά απελπισμένη ψυχή. Μια ευαίσθητη, πολύ ευαίσθητη ψυχή. Ψυχή και τέχνη.»
Ο Κ.Ν. Παππάς στο τέταρτο τεύχος της Νέας Ζωής το 1923 αναφέρει πως με τους «Πεζούς Ρυθμούς» ο Παπαντωνίου συμπληρώνει την καλλιτεχνική του δημιουργία και πως το συγκεκριμένο έργο του έχει μέσα του τη θέληση που είχαν δείξει τα τελευταία χρόνια αρκετοί Ελληνες να χτυπήσουν τις παλιές, σκουριασμένες ιδέες και αντιλήψεις ζωής και έκφρασης, οπουδήποτε και αν αυτές εμφανίζονταν, και να δημιουργήσουν έργο τέχνης ευσυνείδητο που να έχει τη σφραγίδα πραγματικής εσωτερικής ανάγκης προς αυτοεκδήλωση.
Και γράφει πως η βαθιά σημασία του μεγαλύτερου μέρους της πρόζας αυτής βρίσκεται στη θέληση που είχε ο Παπαντωνίου να ζωγραφίσει με απαλές, μα χαρακτηριστικές πινελιές την εσωτερική υπόσταση της ελληνικής ψυχής.
Από τους «Πεζούς Ρυθμούς» παρατίθενται τέσσερα κείμενα, με έντονη τη συναισθηματική φόρτιση του Παπαντωνίου στο κείμενο με τίτλο «Προσευχή», μιας και αναφέρεται στον θάνατο του αδελφού του Αθανάσιου Παπαντωνίου το 1919.
Το άρθρο συνοδεύουν δύο από τις προσωπογραφίες του Ζαχαρία Παπαντωνίου που φυλάσσονται στην Εθνική Πινακοθήκη, με παραχώρηση άδειας χρήσης τους. Στη Βιβλιοθήκη Εθνικής Πινακοθήκης φυλάσσεται και μέρος από το αρχείο του λογοτέχνη το οποίο περιλαμβάνει ψηφιοποιημένα χειρόγραφα άρθρα και κριτικές του.
ΚΟΝΣΕΡΤΟ
Τοῦ Μπετόβεν ἡ Ἐννάτη μᾶς πῆρε καὶ ταξειδέψαμε, ἀγαπημένη, θεῖο ταξεῖδι. Ἀτάραχη καὶ βέβαιη γιὰ τὸ δρόμο της, ἡ Ἐννάτη μᾶς πήγαινε στὸ ἄστρο τῶν Ἰδεῶν.
Ὦ! μὴν τὸ πῇς ποτὲ τί εἶδες. Νὰ τὸ θυμᾶσαι μόνον σὰν εἶσαι ὡραῖα, μόνο σὰν εἶσαι πολὺ δυστυχισμένη. Στὸ βαθύτερο φῶς τῶν ματιῶν σου ποὺ δὲν τὸ βλέπει κανείς, οὔτε ἡ ἀγάπη, κράτησε τὴς ἀθάνατες μορφὲς ποὺ καταδέχτηκαν νὰ τὴς κυττάξωμε. Εἴδαμε τὴς γραμμὲς ποὺ ὀνειρεύονται τὰ μάρμαρα ἐδῶ στὴ γῆ μὲ τὸ φεγγάρι. Εἴδαμε ὅσα συλλογίζονται τὸ βράδυ τὰ γερμένα δέντρα. Γνωρίσαμε τοὺς λογισμοὺς τῶν νερῶν στὴν ὥρα τῆς δύσης. Τὴς ὑπέρτατες μορφές, τοὺς τύπους ἀντικρύσαμε. Στὸν κρουνὸ τῶν στοχασμῶν τὸ κουρασμένο μας πνεῦμα ἐλούστηκε. Στὴν πηγὴ τῆς καλωσύνης τὸ περιστέρι τῆς ψυχῆς μας ἤπιε.
Λοιπὸν δίκαια πονούσαμε! Λοιπὸν ὅσα τολμήσαμε νὰ πιστέψωμε τόσον καιρὸ — ἦταν ἀλήθεια. Ἐκεῖ ἀπάνω βρήκαμε τὸ σκοπὸ τοῦ πόνου. Μὴ φοβηθῇς ποτὲ πιὰ τὴν ἀσκήμια τῶν ἀνθρώπινων ψυχῶν — τὴ φρίκη τῆς μοίρας.
Μὴ φοβηθῇς τίποτα — παρὰ συλλογίσου ὅταν ὑποφέρης, τὸ Ταξεῖδι! Τὸ πλοῖο τῆς Ἐννάτης θυμήσου ὅταν ἄραξε στὸ ἄστρο τῶν Ἰδεῶν — τὸν Πλάτωνα θυμήσου, ὀρθό, σὲ λειβάδι ἄσπρο ἀπ’ ἀνθούς, καθὼς κύτταζε μακρυὰ τὴς Ἰδέες νὰ λούζωνται στὴ θάλασσα τοῦ γαλάζιου!
Εὐλογημένος αὐτὸς ποὺ μᾶς πῆρε στὸ πλοῖο τῶν ἤχων, αὐτὸς ποὺ μᾶς πῆγε στὴν αἰτία τοῦ κόσμου — εὐλογημένο τὸ θλιβερό του πνεῦμα ποὺ μᾶς ταξείδεψε. Βυθίσου γιὰ πολὺν καιρὸ στὸν ἑαυτό σου. Σιωπὴ — σιωπή.
ΠΡΟΣΕΥΧΗ
Κύριε, ποῦ ρίχνεις τὸ σκοτάδι στὰ στάχια καὶ στὰ κύματα, στοὺς λογισμοὺς καὶ στὰ δάση — εὐδόκησε νὰ πέση ἡ νύχτα καὶ νὰ μοῦ σκεπάση τὴ μνήμη!
Κύριε, ποῦ ἔγνεψες στὸν ἀδερφό μου νὰ ρθῆ στὸ πλευρό σου, σκόρπισε τὴν ἐνθύμησί του καθὼς σκορπίζεις τὸ ἄσπρο σύννεφο στὸ γαλανὸ διάστημα — καὶ μὴν ἐπιτρέψης στὴν προδοσία τῆς φαντασίας νὰ τὸν φέρνη μπροστά μου γιὰ νὰ τὸν χάνω πολλὲς φορές! Ἀπομάκρυνε ἀπὸ μὲ τὴ μάταιη παρηγορία. Ἐπίβλεψε τοὺς ὕπνους μου γιὰ νὰ μὴ τὸν ὀνειρευτῶ.
Σβύσε, Κύριε, τῆς εὐτυχίες ποῦ εἶχα στὸ πλευρό του. Σκότισε μέσα στὸ πνεῦμα μου τα ἠλιοβασιλέμματα ποῦ κυττάξαμε μαζὶ μ’ ἐκεῖνον· μάρανε τὴ θάλασσα τῶν σπαρτῶν ποῦ μοῦ εἶχε δείξει· ἀφάνισε ἀπὸ μπρός μου ὅ,τι αὐτὸς εἶχεν ἀγαπήσει — τοπεῖα, μορφές, πολιτισμούς.
Ἄ́στραψε, Κύριε, μὲ φοβέρα στὴν ἀδυναμία μου ποῦ κυττάζει τοὺς βραδυνοὺς ὁρίζοντες μήπως τὸν ἰδῇ. Μὴν ἀφήσης τοὺς στεναγμούς μου νὰ κινοῦν τὰ φυλλώματα τοῦ Παραδείσου. Μὴν ἀφίνης τὴν ἀμφιβολία μου νὰ σβύνη τὴ φλόγα τῶν ἄστρων σου. Κεραύνωσε τὸν πόνο μου ποῦ ρωτᾶ τὸν οὐρανὸ κι’ ἀσχημίζει τὴν αἰωνιότητα.
Κύριε, ἂς μὴ τὸν θυμηθῶ! Ξέρω ποῦ τὸν ἔβαλες σὲ τοπεῖο μὲ ἁπλὲς καὶ καθαρὲς μορφές. Ἀκουμπημένος ἐλαφρὰ σὲ λιγερόκορμο δέντρο ξέρω ποῦ θὰ κυττάζη καὶ θὰ χαίρεται ἀληθευμένες τῆς ζωγραφικὲς ὀπτασίες του. Σὲ τέτοια δόξα γιατί νὰ τὸν ταράξη ὁ πόνος μου; Γιατί νὰ φυσήξη τὸ παράπονό μου στοὺς κήπους τῶν ἰδεῶν σου; Γιατί νὰ χύσω δάκρυ μέσα στὴ βρύση τῆς ἀλήθειας;
Κύριε, ρίξε μου ὅλες σου τὴς νύχτες στὴ μνήμη!
Ο ΦΑΡΟΣ
Τοὺς παλμούς σου βλέπω μέσα στὴ νύχτα φάρε — τὴν ἔγνοια σου γιὰ τὸ ναύτη καὶ τὸν τυχοδιώκτη!
Ἡ ἀνησυχίες τῶν ἀνθρώπων γιὰ τοὺς ἀνθρώπους, ἡ ἔγνοιες ὅλων γιὰ τὸν ἕνα, ἡ μεγάλες ἀγάπες ποῦ στέκουν ἀπάνω ἀπ’ τὸν πόνο καὶ τὸν καιρὸ — ἄναψαν τὸ λαμπρό σου βλέμμα ποῦ τρέχει στὴ μανία τῶν κυμάτων!
Ἂ́στρα ποῦ δὲν ξέρουν γιατί φέγγουν θὰ ζήλεβαν τὴ δόξα τοῦ ταπεινοῦ σου λύχνου. Πνεύματα ποῦ ἀμφιβάλλουν γιὰ τὸ ἔργο τους, θὰ ἤθελαν νὰ στέλνουν μακρυά, καθὼς ἐσύ, στοὺς ἀνθρώπους τὴν εὐεργεσία — φάρε ποῦ ξέρεις γιατί ἀγρυπνάς …
Ὡς κι’ ἐδῶ στὸ βουνό, ποῦ στέκω ἀπόψε, ἡ χρυσῆ σου ματιὰ φτάνει ἀπὸ πέρα — σὰ νὰ ζητᾶ τὸ χαμένο πλεούμενο τῶν λογισμῶν μου. Ὡς ἐδῶ πέρα φτάνουν οἱ ἀνήσυχοι παλμοί σου, φάρε, φλογερὴ καὶ ρυθμικὴ καρδιὰ τῆς κοινωνίας!
Ο ΜΟΙΡΑΙΟΣ
Τὸ πρῶτο φιλὶ ποῦ μοῦ χάρισε — τὸ πήρανε τὰ χείλη τοῦ ἄλλου ποῦ θἄρθη.
Στὸ πρῶτο της ἀγκάλιασμα ἔτριξεν ἡδονικὰ τὸ κορμὶ τοῦ ἄλλου ποῦ θἄρθη.
Τὰ χείλη της ποῦ κρυφομίλησαν στὰ πρῶτα μου τριαντάφυλλα εἶπαν «εὐχαριστῶ» σ’ ἐκεῖνον ποῦ θἄρθη.
Μούλεγε «σ’ ἀγαπῶ» — κι’ ὁ λόγος της ἔφευγε μαζὶ μὲ τὰ χελιδόνια τόπους καὶ καιροὺς σ’ ἐκεῖνον ποῦ θἄρθη.
Μὲ περίμενεν ὧρες κι’ εἶχεν ἀγωνία γιὰ κεῖνον ποῦ ἀργεῖ.
Οἱ δυὸ μᾶς περπατούσαμε στὸ φεγγάρι — κι’ οἱ ἤσκιοι μᾶς ἦταν τρεῖς…
Ω μελλούμενε, ὦ μοιραῖε — ξεκίνησες! Δὲ θὰ χάσης ποτὲ τὸ δρόμο. Ἀκούω τὰ βήματά σου ἀπάνω στὰ πεθαμένα βήματά μου. Εἶσαι στὴν πόρτα, καλῶς νἀρθῆς.
Φεύγω — μὰ τοῦτο τὸ τραγοῦδι μιὰν ἡμέρα καὶ σὺ θὰ τὸ πῇς.
Πηγές άρθρου:
- Ζαχαρίας Παπαντωνίου, Πεζοί Ρυθμοί, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 1980
- Ζαχαρίας Παπαντωνίου, Διηγήματα, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 2011
- Νέα Ζωή, Τεύχος 4, Αθήνα 1922-1923
- Νέα Εστία, Τεύχος 1870, Αθήνα, Σεπτέμβριος 2016
- Το άρθρο περιλαμβάνει και 2 προσωπογραφίες του Ζ. Παπαντωνίου από την Εθνική Πινακοθήκη, με παραχώρηση άδειας χρήσης τους
Το βιογραφικό της Δέσποινας Ντάση
Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1983.
• Εχει σπουδάσει Διοίκηση & Οικονομία Επιχειρήσεων, και Επιμέλεια και Διόρθωση Κειμένου.
• Είναι συγγραφέας, γράφει ποίηση και από τις εκδόσεις Κέδρος έχουν κυκλοφορήσει οι δύο
ποιητικές της συλλογές με τίτλους «Ολα τα Μη του κόσμου» (2015), και «Μνήμες μικρού
μήκους» (2020).
• Ποιήματα και συνεντεύξεις της έχουν δημοσιευθεί στα μέσα μαζικής ενημέρωσης, σε λογοτεχνικά
περιοδικά και έχουν συμπεριληφθεί σε συλλογικά έργα.
• Στη στήλη «Ζήσε Ποιητικά» γράφει αφιερώματα για Έλληνες και ξένους ποιητές
Περισσότερα για το έργο και τις δράσεις της μπορείτε να διαβάσετε στην ιστοσελίδα:
www.despinantasi.gr
