Από το 1976 στο 2026: Η «Καθημερινή» αναβιώνει τον διαγωνισμό διηγήματος

Πριν από ακριβώς 50 χρόνια, η Καθημερινή διοργάνωσε έναν λογοτεχνικό διαγωνισμό. Για την ακρίβεια, ήταν ένας διαγωνισμός διηγήματος και η ονομασία του ήταν αντάξια του πνεύματος εκείνης της εποχής: Πανελλήνιος Διαγωνισμός Διηγήματος. Ήταν 1976 όταν παρουσιάστηκαν στο κοινό τα διηγήματα που ξεχώρισαν.

Ο διαγωνισμός είχε προκηρυχθεί νωρίτερα, στις 7 Δεκεμβρίου του 1975, και το επίσημο σκεπτικό είχε ως εξής:

«Σκοπός του διαγωνισμού ήταν να παρακινήση στη συγγραφή διηγημάτων γνωστούς και άγνωστους Έλληνες συγγραφείς, να παρουσιάση στο ευρύτερο κοινό δημιουργίες της νεοελληνικής λογοτεχνίας και να βοηθήση την ανάδειξη νέων διηγηματογράφων».

Ξεχώρισαν είκοσι διηγήματα, τα οποία τυπώθηκαν σε βιβλίο. Αυτά τα διηγήματα ξεχώρισε η επιτροπή κριτικών, επισήμως τότε Επιτροπή Βραβεύσεως, η οποία αποτελούνταν από μεγάλα ονόματα της εποχής εκείνης: Άγγελος Βλάχος, Παύλος Ζάννας, Γιώργος Ιωάννου, Καίη Τσιτσέλη, Δημήτρης Χατζής, Ελένη Βλάχου, Αλέξανδρος Κοτζιάς, Ανδρέας Φραγκιάς.

Το αποτέλεσμα ήταν, λοιπόν, μια συλλογή διηγημάτων – που κυκλοφόρησε με την Καθημερινή της Κυριακής 10 Μαΐου, σε πιστή αναπαραγωγή, όπως ακριβώς είχε εκδοθεί τότε, σε πολυτονικό βεβαίως και με τη γραμματοσειρά της περιόδου.

Η πρωτοβουλία εκείνη της Καθημερινής είχε τη σημασία της, τόσο για το αναγνωστικό κοινό όσο και για την ίδια την εφημερίδα. Η Καθημερινή έχει, από το 1919 που ιδρύθηκε, μια σταθερή, συνεχή -άρρηκτη θα λέγαμε σήμερα- σχέση με τη λογοτεχνία και το βιβλίο γενικότερα. Αυτή η σχέση, αυτή η ισχυρή παράδοση εκατό και πλέον πια χρόνων, καθώς και το επικείμενο στρογγύλεμα της επετείου από εκείνο τον διαγωνισμό και την έκδοση του βιβλίου, οδήγησε εμάς, ταπεινούς εκπροσώπους μιας άλλης γενιάς γραφιάδων στην εφημερίδα αυτή, να σκεφτούμε ότι θα ήταν ωραίο να επαναλάβουμε εκείνη την πρωτοβουλία και, γιατί όχι, να τη συνεχίσουμε και στο εγγύς μέλλον, ξεκινώντας έτσι μια νέα τέτοια παράδοση μέσα στον εικοστό πρώτο αιώνα. 

Φυλλομετρώντας εκείνη την παλαιά έκδοση, σταθήκαμε στο πρώτο βραβείο, που είχε απονεμηθεί σε έναν από τους πιο αξιόλογους, όπως αποδείχθηκε αργότερα, πεζογράφους της μεταπολιτευτικής μας λογοτεχνίας, τον Γιώργη Γιατρομανωλάκη. Βραβεύτηκε για το διήγημά του Ο Μύρος.

Επίσης, δεν μπορούσαμε να μη σχολιάσουμε τα σημαντικά ονόματα της επιτροπής, από τη διευθύντρια της Καθημερινής, Ελένη Βλάχου, έως τον μεγάλο μας διηγηματογράφο Γιώργο Ιωάννου, τον Δημήτρη Χατζή, συγγραφέα του αριστουργηματικού Διπλού βιβλίου, τον διπλωμάτη και ακάματο πεζογράφο Άγγελο Βλάχο (μας έδωσε έξοχες μεταφράσεις και των Ιστοριών του Ηροδότου, μεταξύ των άλλων), την εκλεκτή πεζογράφο Καίη Τσιτσέλη, τους δύο σπουδαίους μυθιστοριογράφους Ανδρέα Φραγκιά και Αλέξανδρο Κοτζιά, δύο συγγραφείς που τίμησαν με τη δημοσιογραφική εργασία τους αυτή την εφημερίδα, και βέβαια τον Παύλο Ζάννα, τον άνθρωπο που μας έδωσε τον μεταφραστικό άθλο του πολύτομου: Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο του Μαρσέλ Προυστ.

Στο ίδιο πνεύμα, αλλά με τους όρους του 2026

Αυτή την πρωτοβουλία λοιπόν, που ξεκίνησε στα τέλη του 1975 και υλοποιήθηκε μέσα στο 1976, σκεφτήκαμε να τη συνεχίσουμε με τους όρους του 2026. Στο ίδιο, πάντα, πνεύμα της παράδοσης που έχει χαράξει η Καθημερινή με τα ελληνικά γράμματα και τον κόσμο του βιβλίου.

Σήμερα, τα πρόσωπα φυσικά έχουν αλλάξει, τόσο όσον αφορά την κριτική επιτροπή, όσο προφανέστατα και τους ανθρώπους, τις νεότερες γενιές, που αναμένουμε να συνεισφέρουν με κάποιο πεζό τους κείμενο στον νέο αυτόν διαγωνισμό. Ο κόσμος μας έχει μεταμορφωθεί. Δεν θα μπορούσε να είναι πιο διαφορετικός από εκείνον της δεκαετίας του ’70. Το 1976, η Ελλάδα ό,τι είχε βγει από την επτάχρονη δικτατορία και την τραγωδία της Κύπρου. Ζούσε τα πρώτα διστακτικά, αλλά και αποφασιστικά για τη συνέχεια, βήματα της λεγόμενης Μεταπολίτευσης. Η δημοκρατία μόλις είχε αποκατασταθεί. Πολλά πράγματα που για εμάς ήταν από πάντα αυτονόητα και δεδομένα, για εκείνους τους ανθρώπους αποτελούσαν μια διαρκή και καθυστερημένη, εξαιτίας της χούντας, εκκρεμότητα. Εννοείται πως δεν θα μπορούσαν να φανταστούν οι άνθρωποι εκεί νου του καιρού και ειδικά οι άνθρωποι του βιβλίου, από όποιο πόστο κι αν το υπηρέτησαν, τις μεταμορφώσεις ή και τις μεταλλάξεις, αν θέλετε,που θα επέρχονταν μέσα στις επόμενες δεκαετίες.

Αν το δούμε από δεκαετία σε δεκαετία, από το 1976 στο 1986 και στο 1996, κ.ο.κ., οι αλλαγές είναι, ομολογουμένως, τρομακτικές. Δέκα χρόνια μετά το 1976, το 1986, η Ελλάδα άφηνε πίσω της την ανέχεια στην οποία είχε συνηθίσει μετά τον πόλεμο. Η ελληνική κοινωνία άρχιζε να απενοχοποιείται, μπορούσε επιτέλους «να περάσει καλά», με ό,τι μπορούσε αυτό να συμπεριλαμβάνει, ειδικά σε ό,τι αφορά τις συνέπειες που θα ζούσαμε όλοι στη χώρα τις κατοπινές δεκαετίες (κυρίως από το 2008 κι έπειτα…). Με την έλευση του λεγόμενου lifestyle, την άνοδο των glossy περιοδικών, την αύξηση της κυκλοφορίας στα βιβλία, τις πρώτες λίστες των best seller, με τα μυθιστορήματα του Γιάννη Ξανθούλη αλλά και του Κώστα Μουρσελά λίγο αργότερα, ήδη το 1986, έμοιαζε με έναν άλλο, μακρινό κόσμο.

Το 1996 οι αλλαγές είναι ακόμα πιο έντονες: Οι κυκλοφορίες των εφημερίδων εκτινάσσονται – και όχι μόνο αυτό· οι κυριακάτικες ειδικά εκδόσεις περιλαμβάνουν πολυσέλιδα, πλούσια πολιτιστικά ένθετα ή και ένθετα με αποκλειστικό τους αντικείμενο το βιβλίο. Ο εκδοτικός χώρος στην Ελλάδα μεταμορφώνεται και αυτός, μέσα από μια πρωτόγνωρη πληθώρα τίτλων, εγχώριων και μεταφρασμένων. Πλέον, ο εκδοτικός κόσμος αποκτά ένα πιο ατόφιο επαγγελματικό προφίλ, μακριά από τον ημι-ερασιτεχνισμό των προηγούμενων δύο δεκαετιών, ο οποίος όμως, για να είμαστε δίκαιοι, είχε δώσει και μερικά εξαιρετικά δείγματα, τόσο ως προς το περιεχόμενο όσο και ως προς το ίδιο το βιβλίο ως αντικείμενο. 

Το περιοδικό Διαβάζω, με πρωτοβουλία του πρόωρα χαμένου Ηρακλή Παπαλέξη, διοργάνωνε λογοτεχνικά βραβεία από ιδιωτικό φορέα, συμβάλλοντας καθοριστικά, στη συνέχεια, στην αναβάθμιση της έννοιας του λογοτεχνικού βραβείου στη χώρα. Αυτό που ξεκίνησε το 1995-96 ο Ηρακλής Παπαλέξης συνεχίζει έως σήμερα ο ψηφιακός Αναγνώστης, μετεξέλιξη του Διαβάζω (το οποίο είχε ιδρυθεί από έναν άλλο πρόωρα χαμένο, τον Περικλή Αθανασόπουλο, και τον Γιώργο Γαλάντη, το σημαδιακό 1976!). Πολλά είχαν αλλάξει συγκριτικά με το 1976: Σε αντίθεση με ό,τι ίσχυε τις προηγούμενες δεκαετίες, έως και τα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης, η ποίηση πλέον περνούσε σε δεύτερη μοίρα και τον πρώτο λόγο, τόσο στη ζήτηση του αναγνωστικού κοινού, όσο και στην προβολή, είχε η πεζογραφία.

Να πάμε ακόμα παραπέρα; 2006: Δεν έχουν μπει ακόμα τα σόσιαλ μίντια στη ζωή μας, οπωσδήποτε όχι με τον τρόπο που τα ξέρουμε σήμερα, όμως υπάρχει ήδη το διαδίκτυο. Γίνονται διάφορες κουβέντες που έχουν έναν αέρα κινδυνολογίας: Μήπως τελειώνει το βιβλίο; Όλα θα είναι ψηφιακά πλέον και μόνο; Το 2006 είναι μία από τις τελευταίες χρονιές ενός κόσμου που έχει χαθεί. Το 2008, και στη χώρα μας από το 2010 και μετά, τα πράγμα τα θα αλλάξουν δραστικά. Η οικονομική κρίση θα φέρει πολύ μεγάλες ανατροπές και ανακατατάξεις.

Ο χώρος του βιβλίου θα είναι από αυτούς που θα υποστούν τις αναπόφευκτες συνέπειες. Όμως, θα αντέξει. Και όχι μόνο θα αντέξει, αλλά, δέκα χρόνια ακόμα μετά, έπειτα από το τόσο δραματικό για όλους μας στη χώρα 2015, το βιβλίο συνεχίζει να ανθίσταται, κάτι που θα είναι ακόμα πιο έκδηλο τη χρονιά της πανδημίας και του lockdown, το 2020. Οι αλλαγές, πλέον, είναι ακόμα πιο έντονες και οι ταχύτητες ιλιγγιώδεις, ζαλιστικές. Το διαδίκτυο όχι μόνο έχει πλέον αναπτυχθεί σε απίστευτο βαθμό, αλλά τα smartphones και τα σόσιαλ μίντια έχουν κατακλύσει το ενδιαφέρον και την προσοχή των περισσοτέρων.

Η οθόνη νικά κατά κράτος την τυπωμένη σελίδα;

Και όμως, ακόμα και εκεί, στην ψηφιακή σφαίρα, οι βιβλιοφιλικές αναρτήσεις, τα ψηφιακά free press με βιβλιολογικό περιεχόμενο, θα ανθίσουν. Το βιβλίο θα είναι και εκεί, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, παρόν. Για να φτάσουμε στο σήμερα. Που όσο το σκέφτεται κανείς, αναλογιζόμενος όλες αυτές τις δεκαετίες που μεσολάβησαν από το 1976, οι άνθρωποι που έγραφαν τα διηγήματά τους για εκείνο τον διαγωνισμό της Καθημερινής, οι άνθρωποι που τα διάβαζαν ως μέλη της κριτικής επιτροπής, αν κάποιος τούς έλεγε πώς θα ήταν ο κόσμος στην Ελλάδα το 2026, θα πίστευαν ότι διαβάζουν σενάριο επιστημονικής φαντασίας.

Η ανάγνωση, η βιβλιοφιλία είναι ακόμα εδώ

Για εμάς δεν είναι επιστημονική φαντασία, αλλά η καθημερινότητά μας. Μέσα σε όλες αυτές τις αλλαγές και τις ανατροπές, τις εξαφανίσεις και τις εμφανίσεις, η ανάγνωση, η βιβλιοφιλία (με την πληθώρα λεσχών ανάγνωσης και δημιουργικής γραφής) είναι ακόμα εδώ. Παρά την οικονομική κρίση, αλλά κυρίως την κυριαρχία των σόσιαλ μίντια και τον αρπακτικό επεκτατισμό του διαδικτύου, κάποια πράγματα φαίνεται να μην έχουν αλλάξει. Όχι εντελώς έστω.

Σε αυτό το πνεύμα λοιπόν, μεταμορφωμένη αλλά όχι μεταλλαγμένη, ανανεωμένη αλλά και λοξοκοιτώντας προς την παράδοση των εκατό και πλέον χρόνων της, η Καθημερινή αποφάσισε να μπει σε αυτή την πολύ ενδιαφέρουσα περιπέτεια. Κοιτάμε τι έγραφαν οι άνθρωποι τότε και περιμένουμε να δούμε τι μπορεί να γράψουν σήμερα. Για τον κόσμο που έχει ανατείλει, τον κόσμο που μπορεί να ανατείλει αύριο, τον κόσμο που κινδυνεύει, τον κόσμο που χάθηκε. Για όλα όσα μάς γοητεύουν, μας φοβίζουν, μας ζορίζουν αλλά και μας εμπνέουν.

Τα διηγήματα που περιμένουμε να έρθουν θα τα ανακαλύψουμε μέσα σε αυτή τη χρονιά και θα τα παρουσιάσουμε μέσα από μια κριτική επιτροπή που αποτελείται από σημαντικούς ανθρώπους της σήμερον, ο κάθε ένας από τους οποίους υπηρετεί από διαφορετικό πόστο, και με τον δικό του τρόπο, την υπόθεση του βιβλίου στην Ελλάδα: ο Ευθύμης Φιλίππου, καταξιωμένος συγγραφέας, επιτυχημένος σεναριογράφος και θεατρικός συγγραφέας· η Μαριλένα Καραμολέγκου, συνιδρύτρια σε έναν από τους πιο δυναμικούς εκδοτικούς οίκους τα τελευταία χρόνια, το Δώμα· η Λένα Διβάνη, δημοφιλέστατη πεζογράφος, με πλούσια συγγραφική παραγωγή εδώ και δεκαετίες· ο Γιάννης Παλαβός, ένας από τους καλύτερους σύγχρονους διηγηματογράφους μας, και, βέβαια, η Ελισάβετ Κοτζιά, παλαίμαχη (αλλά ποτέ απόμαχη!) κριτικός, παλαιά και έγκριτη πένα της Καθημερινής και η απόλυτη νοερή γέφυρα με το 1976, όταν στην επιτροπή εκείνη μέλος ήταν ο πατέρας της, Αλέξανδρος Κοτζιάς. Από μόνη της η Ελισάβετ Κοτζιά συνεχίζει τη δική της παράδοση μέσα από τις σελίδες της Καθημερινής.

Θα προσπαθήσουμε να διαβάσουμε με όσο το δυνατόν πιο ανοιχτό πνεύμα τα διηγήματα που θα έρθουν. Και θα σας τα παρουσιάσουμε μέσα από τις σελίδες της Καθημερινής, καθώς και μέσα από μια ειδική έκδοση, παρόμοια με εκείνη του 1976, αλλά και, αναπόφευκτα, πολύ διαφορετική.

Γράψτε τη δική σας ιστορία