Μια ωραία ημέρα του 1924, στη Γαλλία, η Γερτρούδη Στάιν σταμάτησε με το αυτοκίνητό της σε ένα γκαράζ. Η βαλβίδα του Φορντ της είχε πρόβλημα. Ο νεαρός μηχανικός που βρήκε εκεί αποδείχθηκε πολύ γρήγορος και αποτελεσματικός. «Μα πού βρίσκετε νέα παιδιά τόσο εργατικά;», ρωτάει η Στάιν τον αρχιμηχανικό. «Τα νέα παιδιά είναι πολύ καλά», λέει αυτός, προσθέτοντας: «Οι τριαντάρηδες δεν είναι καλοί όμως. C’ est une generation perdue. Είναι μια χαμένη γενιά».
Η Στάιν θα χρησιμοποιήσει την ίδια φράση για τον Ερνεστ Χέμινγουεϊ και τη λογοτεχνική του συντροφιά: «Αυτό είστε όλοι εσείς που πήγατε στον πόλεμο. Είστε μια χαμένη γενιά».
Είχε δίκιο άραγε; Αν σκεφτεί κανείς τον Φιτζέραλντ και τον Χέμινγουεϊ, ίσως. Ο πρώτος χάθηκε στα 44 του στα όρια του αλκοολισμού, ο δεύτερος φλέρταρε συνεχώς με τον θάνατο και το 1961 τίναξε τα μυαλά του στον αέρα.
Οπως και να ‘χει, αυτό το «χαμένη γενιά» έγινε ο άτυπος τίτλος του πρώτου μυθιστορήματος του Χέμινγουεϊ, το «Φιέστα ή κι ο ήλιος ανατέλλει», το οποίο κυκλοφόρησε το 1926, πριν από εκατό χρόνια ακριβώς.
Η γένεσή του τοποθετείται ένα χρόνο πριν: το 1925, στα 26 του, ο Χέμινγουεϊ είναι τραυματίας του Μεγάλου Πολέμου, έχει ζήσει έναν μεγάλο έρωτα με μια Αμερικανίδα νοσηλεύτρια και έχει παντρευτεί τη Χάντλεϊ Ρίτσαρντσον. Είναι μάχιμος ρεπόρτερ, ενώ εκδίδει την πρώτη του συλλογή διηγημάτων «Στην εποχή μας», την ίδια χρονιά που ο Φράνσις-Σκοτ Φιτζέραλντ εκδίδει τον «Μεγάλο Γκάτσμπι». Ο Χέμινγουεϊ, ο οποίος έχει σχέση αγάπης και μίσους με τον Φιτζέραλντ, το διαβάζει, εντυπωσιάζεται και αποφασίζει ότι το επόμενο βιβλίο του πρέπει να είναι μυθιστόρημα.
Μαζεύει χρήματα και οργανώνει ένα ταξίδι στην Παμπλόνα της Ισπανίας. Εκεί θα ανακαλύψει την ετήσια φιέστα με τις ταυρομαχίες και έναν 19χρονο ταυρομάχο, τον Καγιετάνο Ορντόνεζ.
Ο Χέμινγουεϊ αποφασίζει ότι αυτός θα είναι ο ήρωας του πρώτου του μυθιστορήματος (του δίνει το όνομα Ρομέρο). Αλλά γρήγορα το συγγραφικό ενδιαφέρον του στρέφεται προς μια γυναικεία μορφή που επινόησε, τη Λαίδη Μπρετ Ασλεϊ, απελευθερωμένη και περιπετειώδη «φλάπερ» των ηδονιστικών Roaring Twenties.
Στο σκηνικό μπήκε και ένας πρωταθλητής του μποξ και του σεξ, ο Ρόμπερτ Κον, καθώς επίσης ένας Αμερικανός ρεπόρτερ, ο μέθυσος Τζέικ Μπαρνς, βετεράνος του πολέμου, σοβαρά τραυματίας επίσης (τόσο σοβαρά που αδυνατεί να λειτουργήσει σεξουαλικά), και ο αρραβωνιαστικός της Μπρετ, ο Μάικ Κάμπελ. Ο Τζέικ, ο Κον, ο Μάικ και ο Ρομέρο θα συγκρουστούν άγρια για τα μάτια της Μπρετ: αυτό το απελπισμένο αντικείμενο ενός χαμένου πόθου που καθιστά την έξαρση ακόμα πιο τυραννική.
Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει από τον εκδοτικό οίκο Σκρίμπνερ αφού το επιμεληθεί ο θρυλικός editor Μάξγουελ Πέρκινς, ο οποίος στον τίτλο «Φιέστα» θα προσθέσει το «Κι ο ήλιος ανατέλλει», δάνειο από τον Εκκλησιαστή. Δύο μήνες μετά την κυκλοφορία του έχει πουλήσει σχεδόν 7.000 αντίτυπα.
Εκατό χρόνια μετά, στην εποχή της woke κουλτούρας, τι μπορεί να μας λένε το συγκεκριμένο μυθιστόρημα και ο Χέμινγουεϊ ως συγγραφέας;
Ευάλωτοι ήρωες
Μέσω Zoom η Αμερικανίδα Σάντρα Σπάνιερ, καθηγήτρια Αγγλικής Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο Πεν Στέιτ, γενική επιμελήτρια του πρότζεκτ «Επιστολές του Χέμινγουεϊ» και πρώην πρόεδρος του Ernest Hemingway Society στις ΗΠΑ, μου λέει ότι «στο συγκεκριμένο μυθιστόρημα, έχεις μια παρέα ανθρώπων που έχουν περάσει τραυματικές εμπειρίες και βιώνουν το μεταίχμιο μιας εποχής. Προσπαθούν να βρουν τον δρόμο τους σε έναν κόσμο όπου οι παλαιοί κανόνες δεν ισχύουν πια και τα πράγματα δείχνουν κάπως χαοτικά. Αυτό είναι εξαιρετικά σημερινό. Ενα άλλο στοιχείο είναι το ζήτημα του φύλου: στο συγκεκριμένο μυθιστόρημα, αλλά και σε άλλα πεζά του Χέμινγουεϊ, δεν θα βρεις απόλυτα οριοθετημένες ταυτότητες φύλου, όσο κι αν πολύς κόσμος πιστεύει το αντίθετο. Νομίζω ότι οι περισσότεροι στέκονται στην υπερ-αρρενωπή δημόσια περσόνα και δεν κοιτάζουν τα κείμενα. Ειδικά στο “Κι ο ήλιος ανατέλλει” οι χαρακτήρες του έχουν κάτι εξαιρετικά ευάλωτο. Υπάρχει ένα μυθιστόρημα του Χέμινγουεϊ που κυκλοφόρησε μετά θάνατον, το 1986 μάλιστα, με τίτλο “Ο κήπος της Εδέμ”: εκεί μια γυναίκα εγκαταλείπει τον άνδρα της για μια άλλη γυναίκα. Κατά κάποιον τρόπο, αλλάζουν ρόλους και όταν βγήκε το βιβλίο πολλοί εξοργίστηκαν. Αυτό δεν είναι Χέμινγουεϊ, είπαν. Ξεχνούν όμως ότι ο Χέμινγουεϊ είχε κάνει και άλλα τέτοια στη ζωή του. Η μορφή της Μπρετ στο “Κι ο ήλιος ανατέλλει” έχει κάτι αρρενωπό. Τον ενδιέφεραν αυτές οι μεταβάσεις ρόλων στα φύλα. Δείτε τους ταυρομάχους: παλεύουν με τον θάνατο, αλλά ως φιγούρες, οι στολές τους ακόμα, έχουν κάτι θηλυπρεπές. Στην πραγματικότητα, στα βιβλία του Χέμινγουεϊ δεν θα βρεις εύκολα ούλτρα αρρενωπές, τοξικές φιγούρες».
Η καθηγήτρια Βέρνα Κέιλ, συγγραφέας δοκιμιακής βιογραφίας του Χέμινγουεϊ, επιμελήτρια του τόμου «Teaching Hemingway and Gender» (Kent State University Press, 2016) και της έκδοσης του «Κι ο ήλιος ανατέλλει» από τη Norton Library και νυν πρόεδρος της Hemingway Society, συμφωνεί. Οταν συζητούμε μέσω Zoom τονίζει ότι «η ανάγνωση του Χέμινγουεϊ ως πατριαρχικού συγγραφέα είναι παρωχημένη. Εχει να κάνει με προηγούμενες γενιές αναγνωστών και μελετητών και το πώς προσέγγιζαν το έργο του. Σήμερα είναι πολύ πιο ανοιχτές οι προσεγγίσεις σε ένα έργο εξαιρετικά σύνθετο, πολυπρισματικό. Παλαιότερες γενιές ερμηνευτών του έργου του μπέρδευαν πολύ το κείμενο με τη δημόσια εικόνα του συγγραφέα».
Συνέδριο
Η Κέιλ συμμετέχει σε σειρά εκδηλώσεων και ομιλιών που θα λάβουν χώρα όλη αυτή τη χρονιά στην Αμερική, με έμφαση στο «Κι ο ήλιος ανατέλλει». «Το βιβλίο αυτό είναι που τον έκανε περισσότερο γνωστό, είναι το πρώτο του μυθιστόρημα εξάλλου». Είναι αυτό που τον έκανε διάσημο; «Οχι, όχι ακριβώς. Διάσημος ο Χέμινγουεϊ έγινε με τον “Αποχαιρετισμό στα όπλα”». Η Σπάνιερ μου λέει πως το “Κι ο ήλιος ανατέλλει” είναι το βιβλίο «που τον έβαλε στον χάρτη».
Η ανάγνωση του Χέμινγουεϊ ως πατριαρχικού συγγραφέα είναι παρωχημένη. Προηγούμενες γενιές αναγνωστών και μελετητών μπέρδευαν πολύ το κείμενο με τη δημόσια εικόνα του συγγραφέα. -Βέρνα Κέιλ, Συγγραφέας δοκιμιακής βιογραφίας του Χέμινγουεϊ, επιμελήτρια της έκδοσης του «Κι ο ήλιος ανατέλλει» από τη Norton Library και πρόεδρος της Hemingway Society.
Βρίσκω την ευκαιρία να τη ρωτήσω τι βρίσκει κανείς στις επιστολές του Χέμινγουεϊ, ούσα υπεύθυνη εξαντλητικής έρευνας της επιστολογραφίας του. «Στα γράμματά του είναι πολύ αστείος, κουτσομπολεύει όλη την ώρα, μπορεί να γίνει απίστευτα προσβλητικός, είναι πληθωρικός – σε χτυπητή αντίθεση με την παρατακτική, υπαινικτική πρόζα του. Εως τώρα έχουμε εκδώσει έξι τόμους από το Πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ. Αναμένεται να φτάσουν στους δεκαεπτά. Αναλογιστείτε ότι αλληλογραφούσε με περίπου 1.900 διαφορετικούς ανθρώπους», σχολιάζει και προσθέτει ότι στους πανεπιστημιακούς κύκλους ο Χέμινγουεϊ είναι λίγο «ασανσέρ». «Αλλοτε τον μελετούν, άλλοτε τον περιφρονούν, το μόνο βέβαιο όμως είναι ότι υπάρχει ένα σωρό κόσμος που σταθερά τον ακολουθεί. Ακόμη και σήμερα πολλοί συμμετέχουν σε περιηγήσεις στους δρόμους του Παρισιού και της Παμπλόνας όπου περπάτησαν οι ήρωες του “Κι ο ήλιος ανατέλλει”. Στο Μπιλμπάο και στη Χώρα των Βάσκων οργανώνουμε συνέδρια, στα οποία συμμετέχουν περισσότεροι από 400 άνθρωποι από 25 διαφορετικές χώρες. Πολλοί από αυτούς νέοι, φοιτητές. Οι παρεξηγήσεις γύρω από το πρόσωπό του σημαίνουν κυρίως ότι και ο ίδιος έπεσε θύμα της διασημότητάς του».
Ο θάνατος
Καθώς ακούω τις δύο γυναίκες να μιλούν για τον Χέμινγουεϊ, σκέφτομαι την αυτοκτονία του (ή ένα αυτοκαταστροφικό παιχνίδι με όπλα που πήγε πολύ στραβά;). Εκείνο το μοιραίο καλοκαίρι του 1961, είχε κυκλοφορήσει για πρώτη φορά στην Αμερική ο «Τροπικός του Καρκίνου» του Χένρι Μίλερ. Με το που βγήκε, έγινε ανάρπαστο, όπως και όλα τα άλλα βιβλία του Μίλερ – συγγραφική ιδιοσυγκρασία τελείως αντίθετη με εκείνη του Χέμινγουεϊ, ο οποίος πρέπει να ένιωσε ότι «η εποχή του είχε περάσει». Κάποιοι λένε ότι αυτοκτόνησε επειδή «δεν μπορούσε πια να σύρει ούτε γραμμή». Το ευάλωτο αγόρι που η υπερπροστατευτική μάνα του το έντυνε κορίτσι; Ποιος ξέρει.
Υπάρχει ένα σωρό κόσμος που τον ακολουθεί. Πολλοί συμμετέχουν σε περιηγήσεις στους δρόμους του Παρισιού και της Παμπλόνας, όπου περπάτησαν οι ήρωες του «Κι ο ήλιος ανατέλλει». -Σάντρα Σπάνιερ, Καθηγήτρια Αγγλικής Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο Πεν Στέιτ, γενική επιμελήτρια του πρότζεκτ «Επιστολές του Χέμινγουεϊ» και πρώην πρόεδρος της Hemingway Society.
Από τις σκέψεις μου με βγάζει η Βέρνα Κέιλ, η οποία με ρωτάει ξαφνικά: «Τι φήμη έχει στην Ελλάδα ο Χέμινγουεϊ; Είναι δημοφιλής συγγραφέας εκεί;».
*Το μυθιστόρημα «Κι ο ήλιος ανατέλλει» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη (όπως και όλα τα βιβλία του στην Ελλάδα), σε μετάφραση του Μιχάλη Μακρόπουλου και επιμέλεια της Ελεάννας Λαμπάκη.
