Χρονολογείται στον 6ο αιώνα μ.Χ., περιέχει τις Επιστολές του Αποστόλου Παύλου και αποτελεί το παλαιότερο χειρόγραφο της Μονής Μεγίστης Λαύρας του Αγίου Ορους. Σώζεται όμως κατά ένα μικρό μέρος, καθώς μεταξύ 10ου και 13ου αιώνα οι μοναχοί φαίνεται πως εφάρμοσαν πάνω του μια πρακτική ιδιαίτερη, αν και όχι ασυνήθιστη: επανέγγραψαν τα κείμενά του με φρέσκο μελάνι, για να αποκαταστήσουν τις φθορές του χρόνου, και έπειτα, όταν πια τα φύλλα δεν άντεχαν νέα «επαναμελάνωση», τα αποκόλλησαν και τα χρησιμοποίησαν ως υλικό βιβλιοδεσίας άλλων χειρογράφων, που διασκορπίστηκαν σε βιβλιοθήκες της Ιταλίας, της Ρωσίας, της Ουκρανίας και της Γαλλίας. Θα μπορούσε άραγε να ανακτηθεί, έστω σε ένα βαθμό, ο λεγόμενος «Κώδικας Η», που τόση σημασία έχει για τους ειδικούς ως τεκμήριο εξέλιξης της Καινής Διαθήκης και της χριστιανικής γραπτής παράδοσης;
Μια διεθνής ομάδα ερευνητών του Πανεπιστημίου της Γλασκώβης κατάφερε, υπό την καθοδήγηση του καθηγητή Θεολογίας και Βιβλικών Σπουδών Γκάρικ Αλεν, να εντοπίσει και να διαβάσει 42 σελίδες του Κώδικα Η, έχοντας κατ’ αρχήν ως πυξίδα ακριβώς εκείνη την παλιά επανεγγραφή του από τους μοναχούς: «Το νέο μελάνι άφησε ένα χημικό αποτύπωμα στις αντικριστές σελίδες όταν το χειρόγραφο έκλεισε και έτσι, πλέον, κάθε σελίδα του Κώδικα Η έχει ουσιαστικά δύο κείμενα: το κείμενο που προοριζόταν να έχει και το αντεστραμμένο αποτύπωμα της αντικριστής σελίδας, το οποίο στις περισσότερες περιπτώσεις δεν ήταν ορατό με γυμνό μάτι», εξηγεί στην «Κ» ο Γκάρικ Αλεν. Οπως προσθέτει, είναι αυτή η ιδιαίτερη και μακρόχρονη «βιβλιοθηκονομική φροντίδα» των μοναχών «που επέτρεψε στον Κώδικα Η να εξακολουθεί να υπάρχει μέχρι σήμερα».
Με την ομάδα του Αλεν συνεργάστηκαν, η Μονή Μεγίστης Λαύρας, η Early Manuscripts Electronic Library (EMEL) αλλά και ένας… Γάλλος μοναχός του 18ου αιώνα, ο Μπερνάρ ντε Μονφοσόν, ο οποίος με το κοφτερό μάτι του είχε ανακαλύψει, το 1715, ορισμένα από τα φύλλα που είχαν αξιοποιηθεί για τη βιβλιοδεσία άλλων χειρογράφων. «Με βάση τις περιγραφές του, τμήματα του κώδικα εντοπίστηκαν και σε άλλες ευρωπαϊκές συλλογές, ως “λαθρεπιβάτες”, μέσα σε χειρόγραφα προερχόμενα από τον Αθω», λέει ο καθηγητής.
Τα «φαντάσματα»
Οι αρχικές, φυσικές σελίδες, που είχαν αρχικά επανεγγραφεί, δεν έχουν σωθεί. Τα «φαντάσματα» των κειμένων τους στα αντικριστά φύλλα διαβάστηκαν από τους ερευνητές με τη βοήθεια της πολυφασματικής απεικόνισης, ενώ η ηλικία των φύλλων με τα «κατοπτρικά» κείμενα επιβεβαιώθηκε και με ραδιοχρονολόγηση. Εκτός πάντως από τις 42 σελίδες που ανέγνωσε η ομάδα, σώζονται συνολικά άλλες 84 σε φυσική μορφή. Και ο Κώδικας Η αποτελεί στο σύνολό του «σημαντικό τεκμήριο ενός σταδίου της διάδοσης της Καινής Διαθήκης, καθώς αποκρυσταλλωνόταν σε μεσαιωνικό βυζαντινό κείμενο», σημειώνει ο Γκάρικ Αλεν.
«Πρόκειται επίσης για την αρχαιότερη μαρτυρία της “ευθαλιανής κωδικογραφίας”, ενός συνόλου προλόγων, καταλόγων κεφαλαίων, κ.λπ. που κυριάρχησαν στην ελληνική παράδοση της Καινής Διαθήκης και αποτελούν, κατά κάποιον τρόπο, τα πρώτα μεταδεδομένα των Επιστολών του Παύλου», προσθέτει ο καθηγητής. Ο διαχωρισμός σε κεφάλαια, π.χ, διαφέρει από τον σύγχρονο, ενώ το χειρόγραφο διαθέτει και ορισμένες προσθήκες: «Περιέχει περίπου 35 σημειώσεις από μεταγενέστερους αναγνώστες», καταλήγει ο Γκάρικ Αλεν, «όπως προσευχές, ποιήματα, παρατηρήσεις για τη γραφή κ.λπ., που προσφέρουν στιγμιότυπα από τη ζωή των ανθρώπων οι οποίοι ήρθαν σε επαφή μαζί του είτε στη δεύτερη ζωή του ως υλικού βιβλιοδεσίας, είτε στην αρχική μορφή του».
