Eτρεχε –σύμφωνα με τις εκτιμήσεις των ειδικών– κρατώντας ένα πήλινο σκεύος πάνω από το κεφάλι του, ενώ μαζί του πιθανόν να κουβαλούσε και ένα πουγκί με νομίσματα. Δεν αποκλείεται επίσης να κρατούσε ένα λυχνάρι, ώστε να βρίσκει τον δρόμο του σε συνθήκες περιορισμένης ορατότητας. Πρέπει όμως να ήταν απλώς ακατόρθωτο να γλιτώσει κανείς στην Πομπηία, εκείνη τη μέρα του 79 μ.Χ. Ο συγκεκριμένος άνδρας, πάντως, του οποίου τα λείψανα ανασκάφηκαν πρόσφατα στη νεκρόπολη Porta Stabia, έξω από τα τείχη της αρχαίας πόλης την οποία είχε σαρώσει ο Βεζούβιος, φαίνεται ότι προσπαθούσε να διαφύγει προς την ακτή. Και οι αρχαιολόγοι της Πομπηίας, σε συνεργασία με το Εργαστήριο Ψηφιακής Πολιτιστικής Κληρονομιάς του Πανεπιστημίου της Πάδοβας, χρησιμοποίησαν για πρώτη φορά την τεχνητή νοημοσύνη ώστε να αναπαραστήσουν την προσπάθειά του.
«Η αναπαράσταση αφορά έναν άνδρα ο οποίος πέθανε κατά την έκρηξη του Βεζούβιου, που κατέστρεψε την πόλη το 79 μ.Χ. σε λιγότερο από είκοσι τέσσερις ώρες. Βρέθηκε με ένα πήλινο γουδί, το οποίο φαίνεται ότι χρησιμοποίησε ως προστασία κατά την πτώση ηφαιστειακών θραυσμάτων. Η κίνηση θυμίζει τις περιγραφές του Πλίνιου του Νεότερου, ο οποίος σημειώνει ότι οι άνθρωποι που έτρεχαν να ξεφύγουν από την ηφαιστειακή έκρηξη προσπαθούσαν να προστατευτούν από τις πτώσεις υλικών με μαξιλάρια στο κεφάλι τους», αναφέρει το δελτίο Τύπου του Αρχαιολογικού Πάρκου της Πομπηίας. Στην ανακοίνωση επισημαίνεται επίσης ότι κοντά στον συγκεκριμένο άνδρα ανασκάφηκαν και τα λείψανα ενός δεύτερου, νεότερου, που πιθανότατα είχε χάσει τη ζωή του λόγω των τοξικών αερίων και της καυτής τέφρας. Ο πρώτος πέθανε μάλλον νωρίτερα, ενώ μαζί του, εκτός από το πήλινο γουδί, βρέθηκαν και ένα κεραμικό λυχνάρι, ένα πουγκί με δέκα χάλκινα νομίσματα και ένα μικρό σιδερένιο δαχτυλίδι στο μικρό δάχτυλο του αριστερού του χεριού.
Το «ψηφιακό μοντέλο», όπως χαρακτηρίζεται στο δελτίο, δημιουργήθηκε «με στόχο να αποδώσει μια επιστημονικά τεκμηριωμένη, αλλά ταυτόχρονα προσιτή εικόνα», η οποία μάλιστα αποτελεί ένα «πειραματικό πρωτότυπο», σχεδιασμένο να καταστήσει τα αποτελέσματα της αρχαιολογικής έρευνας «πιο προσβάσιμα σε ένα μη εξειδικευμένο κοινό». Oπως επίσης δήλωσε ο καθηγητής του Πανεπιστημίου της Πάδοβας, Γιάκοπο Μπονέτο, πρόκειται για ένα εγχείρημα που «ανοίγει μια ευρύτερη συζήτηση για τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης στην αρχαιολογία» και επιπλέον «μπορεί να συμβάλλει στη δημιουργία ερμηνευτικών μοντέλων και στη βελτίωση των εργαλείων επικοινωνίας, αλλά απαιτεί ελεγχόμενη και μεθοδολογικά τεκμηριωμένη χρήση, σε συνδυασμό πάντα με το έργο των ειδικών».
Oπως πάντως παρατηρεί ο Κωνσταντίνος Κοπανιάς, καθηγητής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και διδάσκων στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα του ιδρύματος με τίτλο «Ψηφιακές ανθρωπιστικές επιστήμες», η συγκεκριμένη εικόνα μοιάζει να δημιουργήθηκε με απλό τρόπο, ακόμη και με ένα εργαλείo σαν το ChatGPT. «Σίγουρα λοιπόν έγινε πολύ πιο γρήγορα από ό,τι αν το έκανε ένας άνθρωπος στο χέρι ή στον υπολογιστή. Και είναι μια ωραία εικόνα, που σου δίνει μια ιδέα της κατάστασης –με βάση και το ανασκαφικό πλαίσιο των ευρημάτων–, κάτι που δεν είναι κακό», λέει ο κ. Κοπανιάς, ο οποίος δημιουργεί παρόμοιες εικόνες και στο αρχαιολογικού ενδιαφέροντος κανάλι που διατηρεί στο YouTube.
Πρόκειται, ωστόσο, για μια εικόνα «κατάλληλη κυρίως για το ευρύ κοινό», για κάποιον που θα ανοίξει μια ιστοσελίδα, όχι ένα επιστημονικό άρθρο, υπογραμμίζει ο καθηγητής. «Σε μια επιστημονική δημοσίευση, που απευθύνεται στην ερευνητική κοινότητα, πρέπει κανείς να διασφαλίσει ότι μια τέτοια αναπαράσταση θα είναι όσο πιο ρεαλιστική γίνεται και θα στηρίζεται στα δεδομένα», τονίζει ο κ. Κοπανιάς και προσθέτει: «Κάτι τέτοιο είναι πολύ δύσκολο, γι’ αυτό συνήθως οι αναπαραστάσεις σε επιστημονικές δημοσιεύσεις είναι πιο σχηματικές, χωρίς να δείχνουν λεπτομέρειες».
Εστω κι έτσι, ο καθηγητής εκτιμά ότι η λελογισμένη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης θα μπορούσε να ενισχύσει τις κλασικές σπουδές. «Το πρόγραμμα Ψηφιακών Ανθρωπιστικών Σπουδών που έχουμε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών είναι πολύ δημοφιλές στους φοιτητές», καταλήγει, «οι οποίοι το επιλέγουν γιατί μπορούν να αποκτήσουν γνώσεις και δεξιότητες που θα τους βοηθήσουν να βρουν ευκολότερα εργασία».
