Η κριτική του βιβλίου «Ο κήπος των φυγάδων» (εκδ. Ικαρος) της Ελενας Μαρούτσου από την κριτικό της «Κ» Λίνα Πανταλέων (5.4.2026) προκάλεσε την αντίδραση της συγγραφέως, η οποία μας έστειλε την παρακάτω επιστολή, την οποία και δημοσιεύουμε.
– Ο λόγος που δημοσιεύεται η απάντησή μου στη βιβλιοκρισία με τίτλο «Καρβουνιασμένα καρβέλια και ομιλούντα νομίσματα» δεν είναι επειδή πιστεύω ότι οι κριτικές πρέπει να συμφωνούν με την ιδέα που έχει ένας συγγραφέας για τα βιβλία του. Αντιθέτως, οι πιο ωφέλιμες κριτικές είναι αυτές που με τις ενστάσεις τους ανοίγουν ένα διάλογο πρωτίστως εντός του συγγραφέως, όπου θα ζυμωθούν με το δικό του ένστικτο και τη δημιουργική πορεία γραφής, δίνοντας τους ανάλογους καρπούς. Αυτό βέβαια, όταν η κριτική είναι κριτική και όχι χλεύη, όχι εμπαιγμός και σαρκαστικά σχόλια. Σε αυτή την περίπτωση λοιπόν, κι επειδή κρίνω ότι η εν λόγω κριτική παραβιάζει τα όρια της καλοπροαίρετης συνομιλίας με ένα βιβλίο και τον σεβασμό που οφείλει κανείς στον δημιουργό του, αποφάσισα να απαντήσω σε επιμέρους στοιχεία, αλλά και να εκθέσω κάποιες απόψεις που πιστεύω ότι αφορούν κι άλλους εκτός από μένα.
Αρχικά, η φράση «η νουβέλα της Eλενας Μαρούτσου ανήκει σε ένα λογοτεχνικό είδος: λέω άλλα αντ’ άλλων όταν δεν έχω να πω τίποτα», θα ήταν ίσως ταιριαστή σε ένα μπλογκ όπου ανταλλάσσονται ειρωνικά σχόλια καφενείου, αλλά εκπλήσσεται κανείς όταν τη συναντά σε μια σοβαρή εφημερίδα. Επιπλέον, η κριτικός παραβιάζοντας κάθε έννοια δεοντολογίας παραθέτει στοιχεία πλοκής που εσκεμμένα αποκαλύπτονται στο τέλος του βιβλίου. Θα περίμενε κανείς, αντί της ειρωνικά χρωματισμένης περίληψης της πλοκής, μια σοβαρή ανάλυση. Και αναρωτιέμαι, πώς αποτελεί σοβαρή ανάλυση η υπόθεση, για παράδειγμα, ότι έχω προσδώσει θηλυκά χαρακτηριστικά στον ήρωά μου επειδή οι γυναίκες συγγραφείς (όπως γράφει) δεν μπορούμε να πλάσουμε ανδρικούς χαρακτήρες με πειστική ανδρική φωνή… Εικάζει λοιπόν η κριτικός ότι ο χαρακτήρας μου έχει θηλυκά χαρακτηριστικά επειδή προβλέπει διά της μαντικής ικανότητας ότι αν τον έπλαθα αμιγώς άνδρα δεν θα μπορούσε να μιλάει «ανδρικά» κι όχι επειδή η επιλογή αυτή υπηρετεί τη συγκεκριμένη πλοκή. Κρίνοντας λοιπόν από την υποτιθέμενη πρόθεση κι όχι το αποτέλεσμα, κι έχοντας προφανώς πρόσβαση στον νου της συγγραφέως, διακρίνει επιπροσθέτως επιθυμία συμμόρφωσης με τις queer τάσεις της λογοτεχνίας.
Οσον αφορά επίσης την παράβλεψη του πλαισίου της πλοκής, τοποθετεί η κριτικός μια μεταφορά στο στόχαστρο, ξεκομμένη από το περιβάλλον στο οποίο βρίσκεται και το νόημα το οποίο υπηρετεί, ως ακαλαίσθητη. Ο νεαρός ήρωας βλέπει το αιδοίο της πόρνης σαν τσακισμένο λωτό επειδή, όπως γίνεται φανερό από τα συμφραζόμενα, νιώθει μια έλξη – απώθηση, έναν φόβο για το σημείο αυτό του γυναικείου σώματος, η περιγραφή του οποίου προκάλεσε στην κριτικό αηδία. Αηδία, κατά τη γνώμη μου, προκαλεί η συστηματική επίθεση εναντίον γυναικών συγγραφέων (και δη εγνωσμένης αξίας, όπως η Δήμητρα Λουκά, η Βάσια Τζανακάρη, η Αμάντα Μιχαλοπούλου, η Βίκυ Τσελεπίδου κ.ά.), έχοντας μάλιστα δηλώσει η ίδια σε άρθρο της ότι «τη γυναικεία φωνή στη λογοτεχνία θα την άφηνα ευχαρίστως να σιγήσει». Μια τέτοια φράση θα προκαλούσε ίσως θύελλα αντιδράσεων σε μια άλλη δυτικοευρωπαϊκή χώρα, αλλά εμείς, αντιθέτως, δίνουμε δημόσιο βήμα σε έναν λόγο επιθετικό και απαξιωτικό για τη γυναίκα.
Λοιπόν, η γυναικεία φωνή δεν έχει σκοπό να σιγήσει, αγαπητή κυρία Πανταλέων, και για να κλείσω την απάντηση στο δημοσίευμα (που εκθέτει και την εφημερίδα που το φιλοξενεί), μπορεί αυτή η νουβέλα να μην είναι νουβέλα, όπως λέτε στην κατακλείδα σας (από την εποχή του μοντερνισμού, άλλωστε, τα όρια των ειδολογικών κατατάξεων είναι τόσο ρευστά όσο και το φύλο του ήρωά μου), όμως πολύ φοβάμαι ότι και αυτή η κριτική σας δεν είναι κριτική.
Ελενα Μαρούτσου
ΑΠΑΝΤΗΣΗ
– Αγαπητή κυρία Μαρούτσου,
Κατ’ αρχάς, αν δεν ήταν κριτική δεν θα σας είχε θυμώσει τόσο. Θα ήθελα ωστόσο να σταθώ σε ένα άλλο ζήτημα. Θεωρώ άχαρο ένας συγγραφέας να μπαίνει στη διαδικασία να υπερασπιστεί το βιβλίο του. Διότι τα βιβλία, και δη τα αξιόλογα, δεν χρειάζονται συνήγορο υπεράσπισης, πόσο μάλλον όταν τον ρόλο αυτό αναλαμβάνει εκείνος ή εκείνη που τα έγραψε.
Υπάρχουν βιβλία κακογραμμένα που σου επιβάλλουν μέσα από τον κόπο της κατασκευής τους μια προσηνή ανάγνωση και αποτίμηση. Οπως επίσης υπάρχουν πολύ κακά βιβλία, χονδροειδώς άτεχνα και ακαλαίσθητα, η αποδοκιμασία των οποίων έχει απόλυτη ανάγκη το χιούμορ.
Από την άλλη, υποψιάζομαι ότι η αντίρρησή σας στο κείμενό μου αφορά το πρόσωπό μου και όχι την κριτική μου επάρκεια, από τη στιγμή που ανακινείτε τον θόρυβο που είχε προκαλέσει παλαιότερο άρθρο μου για τη γυναικεία γραφή.
Και επειδή τα αυτονόητα δεν είναι πάντοτε ευνόητα, επαναλαμβάνω πως πρέπει επιτέλους να σιγήσει η κακώς εννοούμενη γυναικεία λογοτεχνία. Οχι η ροζ μυθοπλασία, αλλά εκείνη που μπογιατίζει το ροζ με ένα επίχρισμα λογοτεχνικότητας.
Επιπρόσθετα θα ήθελα να σας θυμίσω ότι όταν το 2020 έγραψα αποθεωτική κριτική για το βιβλίο σας «Θηριόμορφοι», στο ίδιο έντυπο το οποίο θεωρείτε ότι τώρα εκθέτω, δεν είχατε καμία επιφύλαξη για την κριτική μου ικανότητα. Από όσο γνωρίζω τουλάχιστον.
Οσο για το αν οι συγγραφείς που αναφέρετε έχουν εγνωσμένη αξία, ας αφήσουμε τον χρόνο να αποφανθεί, μια και είναι αποδεδειγμένα πιο αξιόπιστος κριτής από μένα.
Λίνα Πανταλέων
