Στις 4 Αυγούστου 1961, η θαλαμηγός «Χριστίνα» μπαίνει στο μικρό λιμάνι της Επιδαύρου. H Μαρία Κάλλας και ο Αριστοτέλης Ωνάσης φτάνουν δύο μέρες πριν από την πρεμιέρα της παράστασης που συζητιέται ως το γεγονός του καλοκαιριού. Οι εφημερίδες το επικυρώνουν. «Πυρετός στην Επίδαυρον όπου η Κάλλας προβάρει την Μήδεια», γράφει η «Ελευθερία» στις 5 Αυγούστου, προετοιμάζοντας το κοινό για μια «σπάνια καλλιτεχνική απόλαυση για τους θεατές και ένα μεγάλο καλλιτεχνικό επίτευγμα για τους δημιουργούς».
Η Κάλλας έρχεται στην Επίδαυρο έχοντας ήδη «αναστήσει» με τεράστια επιτυχία τη λησμονημένη όπερα του Κερουμπίνι κατά τον Μουσικό Φλωρεντινό Μάιο (1953). Στο Ντάλας, το 1958, με τον ίδιο ρόλο καθηλώνει το κοινό υπό τη σκηνοθεσία του Αλέξη Μινωτή και τα σκηνικά-κοστούμια του Γιάννη Τσαρούχη. Αυτές οι κορυφαίες στιγμές της καριέρας της είναι η αρχή της βαθιάς σχέσης της με τη Μήδεια, σχέσης που όλοι περιμένουν ότι θα κορυφωθεί στο «ιερό» του αρχαίου θεάτρου.
Η Divina δίνει στον εαυτό της λίγες ώρες ξεκούρασης και ζητά αμέσως δοκιμή κοστουμιών. Θέλει άνεση και ελευθερία κίνησης. Ο Τσαρούχης, με το μολύβι στο χέρι, σημειώνει κάθε παρατήρηση. Η «Καθημερινή» γράφει αργότερα πως «η αρμονία χρωμάτων και σχημάτων κατακτά εξ εφόδου μάτι και καρδιά», επιβεβαιώνοντας ότι η αισθητική του ζωγράφου δεν ήταν απλώς σκηνική λύση αλλά εικαστική πρόταση. Η γενική πρόβα ξεκινάει στις οκτώ το βράδυ. Η Κάλλας εμφανίζεται με ένα μπλε σκούρο εμπριμέ φόρεμα, ήρεμη, συγκεντρωμένη, σε φόρμα που εντυπωσιάζει τους παρευρισκομένους.
Η πρεμιέρα της 6ης Αυγούστου επιβεβαιώνει τις προσδοκίες. Το αρχαίο θέατρο γεμίζει με δεκαπέντε χιλιάδες θεατές, ένα πλήθος που έχει ταξιδέψει από παντού για να ακούσει και να δει τη «Μήδεια» εκεί όπου το δράμα έχει τις ρίζες του. Οι περιγραφές της εποχής μιλούν για «θαύμα», για μια παράσταση που αγγίζει την τελετουργία. Το δεύτερο ανέβασμα, στις 13 Αυγούστου, ξεπερνάει ακόμη και το πρώτο σε επιτυχία. Οι δημοσιογράφοι υπολογίζουν 17.500 θεατές, ενώ περίπου δύο χιλιάδες άνθρωποι φτάνουν ώς την πύλη του θεάτρου χωρίς να καταφέρουν να βρουν εισιτήριο. Εκείνη η «Μήδεια» της Κάλλας, του Μινωτή, του Τσαρούχη, της χορογράφου Μαρίας Χορς ανήκει πλέον στους καλλιτεχνικούς μύθους του 20ού αιώνα. Ποιος τολμά να αναμετρηθεί μαζί του 65 χρόνια μετά, και μάλιστα στον ίδιο χώρο;
Η Εθνική Λυρική Σκηνή με τη «Μήδεια» που θα παρουσιαστεί μία και μοναδική φορά στην Επίδαυρο στις 20 Ιουνίου, έχει ήδη σημειώσει την πρώτη επιτυχία του φετινού Φεστιβάλ Αθηνών. Μέσα σε 24 ώρες από την έναρξη της προπώλησης πουλήθηκαν περισσότερα από 7.000 εισιτήρια, και λιγότερο από μία εβδομάδα αργότερα, οι 10.000 διαθέσιμες θέσεις είχαν σχεδόν δοθεί, αφήνοντας μόνο λίγες περιορισμένης ορατότητας. Οι τιμές –200 ευρώ για τις VIP θέσεις– δεν έδειξαν να αποθαρρύνουν κανέναν. Αντίθετα, ενίσχυσαν την αίσθηση ότι το κοινό δεν αγόρασε απλώς ένα εισιτήριο, αλλά ήθελε να συμμετάσχει σε ένα ιστορικό γεγονός.
Η νέα παραγωγή ανασυνθέτει τη θρυλική «Μήδεια» του 1961. Η ομάδα της ΕΛΣ –Παναγής Παγουλάτος στη σκηνοθεσία, Λίλη Πεζανού στα σκηνικά, Τότα Πρίτσα στα κοστούμια, Χρήστος Τζιόγκας στους φωτισμούς– δουλεύει μήνες στα σωζόμενα τεκμήρια, επιδιώκοντας όχι την αναπαραγωγή αλλά την ανασύσταση μιας αισθητικής που ποτέ δεν ξεπεράστηκε.
Στον πρωταγωνιστικό ρόλο θα δούμε και θα ακούσουμε την Ιταλίδα δραματική υψίφωνο Αννα Πιρότσι, μια φωνή που έχει ήδη δοκιμαστεί στη «Μήδεια» και γνωρίζει το βάρος της. Δίπλα της, ο Ζαν-Φρανσουά Μπορράς ως Ιάσων, ο Τάσης Χριστογιαννόπουλος ως Κρέων, η Αλίσα Κολόσοβα ως Νέρις και η Δανάη Κοντόρα ως Γλαύκη.
Η «Κ» μπήκε στα παρασκήνια και στα εργαστήρια της ΕΛΣ όπου δημιουργούνται τα ιστορικά κοστούμια και τα σκηνικά της παράστασης και μίλησε με την ομάδα που θα φέρει ξανά την όπερα στο αρχαίο θέατρο.
Επιθυμία και πεπρωμένο
«Το αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου κρατάει μέσα στην καρδιά και στο μυαλό μου μια πολύτιμη θέση, τόσο λόγω της συνθετικής μου εργασίας όσο και λόγω της πολυετούς εμπειρίας μου ως θεατή του αρχαίου δράματος», λέει ο καλλιτεχνικός διευθυντής της ΕΛΣ, Γιώργος Κουμεντάκης. Αναφέρεται στην απόφαση της Εθνικής Λυρικής Σκηνής να παρουσιάσει όπερα στην Επίδαυρο, ανακαλώντας μια επιθυμία που τον συνόδευε αθόρυβα επί χρόνια. Η σκέψη αυτή είχε ριζώσει μέσα του από το 2017, όπως λέει, όχι διοικητική ή προγραμματική, αλλά βαθιά προσωπική.
Η επιθυμία υπήρχε, αλλά η πραγματοποίηση δεν ήταν απλή υπόθεση, επειδή πίσω από το όνειρο κρυβόταν υψηλό καλλιτεχνικό ρίσκο – και ένα ακόμη υψηλότερο οικονομικό. «Ο προϋπολογισμός μιας τόσο μεγάλης παραγωγής σε ένα τέτοιας κλίμακας ανοιχτό θέατρο εκτός της έδρας μας μπορεί να φτάσει σε δυσθεώρητα ύψη, αν λάβουμε υπόψη ότι για μια τέτοια παράσταση θα χρειαστεί να ταξιδέψουν και να μείνουν για αρκετές ημέρες στην Επίδαυρο σχεδόν τετρακόσια άτομα – προσωπικό και συνεργάτες», σχολιάζει ο κ. Κουμεντάκης.
Οταν, όμως, έγινε γνωστό ότι το Ηρώδειο θα κλείσει για εργασίες αναστήλωσης, η Επίδαυρος εμφανίστηκε ως η «πρώτη και αδιαμφισβήτητη επιλογή», εξηγεί ο ίδιος. Ηταν σαν η συγκυρία να άνοιξε τον δρόμο και «με δεδομένο ότι ο θεματικός άξονας της περιόδου 2025-26 ήταν η σύνδεση του ιστορικού παρελθόντος της Λυρικής με το φιλόδοξο μέλλον, η “Μήδεια” των Μινωτή και Τσαρούχη, στην οποία είχε πρωταγωνιστήσει η Μαρία Κάλλας, αποτέλεσε την αυτονόητη απόφασή μας», προσθέτει.
Μολονότι η πρόκληση είναι δύσκολη, ο κ. Κουμεντάκης μεταφέρει μια αίσθηση σιγουριάς που έχει χτιστεί μέσα από συστηματική δουλειά και πολύτιμες εμπειρίες. Ο εμπλουτισμός του Ιστορικού Αρχείου της ΕΛΣ με τις σημαντικές συλλογές των Δημήτρη Πυρομάλλη, Νίκου Πετσάλη-Διομήδη, Πολύβιου Μαρσάν και Κλεισθένη λειτουργεί ως σταθερό θεμέλιο, ενώ η γνώση που αποκτήθηκε από το μεγάλο αφιέρωμα στη Μαρία Κάλλας, το 2023, ενισχύει ακόμη περισσότερο αυτή την πορεία. Σε αυτό το πλαίσιο, όπως ο ίδιος επισημαίνει, «αισθανόμαστε ότι –παρά την έλλειψη βίντεο από την παράσταση του 1961– είμαστε σε θέση να υπογράψουμε μια ανασύνθεση πολύ υψηλού επιπέδου».
Το ρίσκο της ανασύνθεσης
Ο Παναγής Παγουλάτος έχει αναλάβει το φορτίο της σκηνοθετικής ανασύνθεσης της ιστορικής παράστασης που «είναι χαραγμένη στη συλλογική μνήμη», όπως λέει ο ίδιος. «Το μεγαλύτερο ρίσκο που πήρα ήταν ότι δέχτηκα την πρόταση του Γιώργου Κουμεντάκη να αναλάβω την ανασύνθεση», απαντά όταν τον ρωτάμε για το τόλμημα της «Μήδειας» στην αρχαία Επίδαυρο. «Η ευθύνη είναι τεράστια: θεσμική, οικονομική, τεχνική. Και μοιράζεται με όλη τη δημιουργική ομάδα – τους χορογράφους, τους σκηνογράφους, τους ενδυματολόγους, τους φωτιστές. Είναι ένα εγχείρημα που απαιτεί απόλυτη ακρίβεια και ταυτόχρονα θάρρος».
Στα χέρια της ομάδας βρίσκονται τα τετράδια σκηνοθεσίας του Αλέξη Μινωτή σε συνεργασία με το αρχείο του ΜΙΕΤ, αλλά αυτά καλύπτουν μόνο συγκεκριμένες σκηνές και συχνά λειτουργούσαν ως σημειώσεις προετοιμασίας για διαφορετικές παραγωγές του ίδιου έργου. «Το φωτογραφικό υλικό δίνει οπτικά στοιχεία που ταυτίζονται με το λιμπρέτο, όμως υπάρχουν πολλά κενά που πρέπει να συμπληρωθούν με συνέπεια, ώστε να διατηρηθεί η ομοιογένεια της παράστασης χωρίς να εισαχθούν ξένα στοιχεία», εξηγεί ο σκηνοθέτης.
Αραγε αυτή η διαδικασία τον περιορίζει δημιουργικά; «Η ελευθερία υπάρχει, αλλά μέσα σε αυστηρά πλαίσια», σχολιάζει. «Ακόμη και όταν μια αναβίωση γίνεται από τον ίδιο σκηνοθέτη, το ζωντανό υλικό αλλάζει: οι ερμηνευτές, η φωνή, η προσωπικότητα, τα βιώματά τους μεταμορφώνουν το έργο. Το ίδιο ισχύει και για τα κοστούμια της νέας “Μήδειας”, τα οποία προσαρμόζονται στους σημερινούς καλλιτέχνες με σεβασμό στις εικαστικές επιλογές του Τσαρούχη, ώστε ο θεατής του 2026 να δει το αρχαϊκό κοστούμι ως σύμβολο εποχής και όχι ως άκαμπτο ένδυμα».
Η επιστροφή με τη «Μήδεια» στην αρχαία Επίδαυρο φέρει το βάρος και τη συγκίνηση μιας συνάντησης με ένα χώρο «ιερό από κάθε άποψη», όπως τονίζει ο σκηνοθέτης. Το ίδιο το θέατρο, ο τραγικός μύθος της Μήδειας, τον οποίο σεβάστηκε το λιμπρέτο της όπερας και η μουσική του Κερουμπίνι έντυσε με ακρίβεια, διαμορφώνουν μια ιδιαίτερη, μοναδική συνθήκη. Σε αυτά προστίθενται οι μορφές που σημάδεψαν την ιστορία της παράστασης: ο Μινωτής, για τον οποίο «η τραγωδία ήταν δεύτερη φύση», ο Τσαρούχης με τη σύγχρονη ματιά του στην αρχαία εικονογραφία και η χορογράφος Μαρία Χορς, «τόσο συνδεδεμένη με το αρχαίο πνεύμα». Και φυσικά η Κάλλας, «το μοναδικό φαινόμενο άδουσας ηθοποιού», που δεσπόζει ως σημείο αναφοράς. «Μόνο με σεβασμό μπορεί κανείς να μπει σε αυτόν τον χώρο, με τεχνογνωσία και έμπνευση, αλλά και με την επίγνωση ότι επιχειρεί να “αναστυλώσει” μια παράσταση-μνημείο, αναδημιουργώντας τα μέρη που λείπουν», καταλήγει.
Κι αν ο Αλέξης Μινωτής βρισκόταν μεταξύ των θεατών; «Θα ήθελα να δει μια παράσταση που να μην τον απασχολεί αν είναι πιστή ή αν αποκλίνει από την αρχική. Να μην τη θεωρήσει ούτε παλιωμένη ούτε βέβηλη, αλλά σύγχρονη και πειστική. Μια “Μήδεια” που να στέκεται ισότιμα δίπλα στη δική του, όχι ως αντίγραφο αλλά ως ζωντανή συνέχεια», απαντά ο κ. Παγουλάτος.
Η επικεφαλής του ενδυματολογικού τμήματος της ΕΛΣ Τότα Πρίτσα, υπεύθυνη των κοστουμιών, έχει ξεκινήσει εδώ και πολύ καιρό την προετοιμασία. «Στη σύγχρονη αναβίωση προκύπτουν σημαντικές προκλήσεις», σημειώνει. «Οι σωματότυποι των ερμηνευτών διαφέρουν ουσιαστικά από εκείνους της εποχής, γεγονός που καθιστά δύσκολη την πιστή εφαρμογή των αρχικών πατρόν. Παράλληλα, και η εύρεση αντίστοιχων υφασμάτων είναι δύσκολη, επειδή η εγχώρια αγορά δεν διαθέτει πλέον υλικά με τις ίδιες ιδιότητες και ποιότητες. Πολύπλοκη ήταν και η απόδοση των χρωμάτων. Είναι σημαντικό να γίνει κατανοητό ότι η παρούσα προσέγγιση δεν αποτελεί αναπαραγωγή με την έννοια της απόλυτης πιστότητας, αλλά μια προσπάθεια επαναπροσέγγισης. Ισως στο βλέμμα του σύγχρονου θεατή το ιμάτιο ή ο κοντός χιτώνας να φανούν ξένα, ακόμη και αμήχανα, σαν κάτι που δεν ανήκει στον χρόνο μας. Ομως εδώ το ένδυμα δεν περιγράφει μια εποχή· διατηρεί τη μνήμη. Το έργο αυτό δεν ανήκει σε έναν. Ανήκει στον χρόνο και στους ανθρώπους που το υπηρέτησαν με τα χέρια και τη σκέψη τους».
Το πάθος μιας Ναπολιτάνας
Οπως λένε όσοι τη γνωρίζουν, η Αννα Πιρότσι –μία από τις κορυφαίες σοπράνο της εποχής μας– ως βέρα Ναπολιτάνα δίνεται ολόψυχα στις προκλήσεις. Την πρωτοακούσαμε στην Εθνική Λυρική Σκηνή, στο πλαίσιο της επετείου των 100 χρόνων από τη γέννηση της Μαρίας Κάλλας, να ερμηνεύει μια εξαιρετική Μήδεια, άριστη τεχνικά, δραματική και παθιασμένη. «Η Μήδεια είναι ένα δύσκολο ψυχικό ταξίδι: πρέπει να ολοκληρώνω αυτόν τον ρόλο παραμένοντας υγιής τόσο φωνητικά όσο και ψυχολογικά. Είναι εύκολο να παρασυρθεί κανείς υπερβολικά από τη “νοσηρή ψυχή” αυτής της γυναίκας, μια πραγματικά αμφιλεγόμενη προσωπικότητα», αναφέρει καθώς μιλάμε για τον ρόλο.
Στις 20 Ιουνίου όμως πρόκειται να τραγουδήσει στο υπαίθριο αρχαίο θέατρο, στο ίδιο σημείο όπου στάθηκε κάποτε η Μαρία Κάλλας. Αραγε τι σημαίνει αυτό για εκείνη; «Είναι μεγάλη τιμή για μένα, τόσο λόγω της ιστορίας του χώρου όσο και επειδή εκείνη τραγούδησε την όπερα εκεί ακριβώς», σχολιάζει η κ. Πιρότσι. «Αυτό που με ανησύχησε αρχικά ήταν η ακουστική: είναι απολύτως ζωτικής σημασίας να υπάρχει ακουστική ανταπόκριση σε υπαίθριους χώρους, η οποία να καλύπτει τις φωνητικές απαιτήσεις του ρόλου. Ευτυχώς αυτή η ανησυχία διαλύθηκε, γιατί βρέθηκα στην Επίδαυρο το καλοκαίρι και διαπίστωσα ότι η ακουστική είναι φανταστική. Τραγούδησα μερικές φράσεις στο κέντρο του θεάτρου· ήταν εντυπωσιακό».
Εντέλει η Αννα Πιρότσι δεν στέκεται απέναντι στην παράδοση αλλά στρέφεται μέσα της δοκιμάζοντας τα όριά της. Περιγράφει μια ισορροπία ανάμεσα στη συνέχεια και τη ρήξη. Το βλέμμα της απευθύνεται προς την Κάλλας, όχι για να τη μιμηθεί αλλά για να «συνομιλήσει» μαζί της. «Δεν θέλω απλώς να τραγουδήσω αλλά να ερμηνεύσω μέσα από τον λόγο που τραγουδιέται, να υποκριθώ. Από την άλλη, θα ήθελα να γράψω ένα νέο κεφάλαιο, δεδομένου ότι βρισκόμαστε στον 21ο αιώνα και δεδομένης της διαφοράς ανάμεσα στην ερμηνεία του τότε και στην ερμηνεία του τώρα – αν και η Κάλλας ήταν στην πραγματικότητα πολύ σύγχρονη. Παρότι δεν αποστασιοποιούμαι από το όραμά της που αποτελεί για μένα σταθερή έμπνευση, ελπίζω κι εγώ να γράψω ένα μικρό κομμάτι ιστορίας: τη Μήδεια της Αννας Πιρότσι, τη δική μου Μήδεια του 21ου αιώνα».
