Η Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος εγκαινιάζει τη 16η ενότητα εκδηλώσεων «Λόγος» με ένα μικρό αλλά ουσιαστικό αφιέρωμα στον Αλέξανδρο Κοτζιά, που έχει αφορμή τη συμπλήρωση 100 χρόνων από τη γέννησή του. Μυθιστοριογράφος, κριτικός, μεταφραστής, θεατρικός συγγραφέας και δημοσιογράφος, ο Κοτζιάς υπήρξε μια πολυσχιδής προσωπικότητα που σφράγισε τόσο τη μεταπολεμική όσο και τη μεταπολιτευτική πνευματική ζωή της χώρας. Ηδη από το 1953, με την έκδοση της «Πολιορκίας», έδωσε το στίγμα μιας γραφής βαθιάς, πολιτικά φορτισμένης και αισθητικά απαιτητικής.
Διπλή ιδιότητα
«Ο Κοτζιάς υπήρξε ένας άνθρωπος των γραμμάτων που έπαιξε σημαντικό ρόλο στην ελληνική μεταπολεμική λογοτεχνία και με τις δύο του ιδιότητες – συγγραφική και κριτική», επισημαίνει ο Σταύρος Ζουμπουλάκης, πρόεδρος του εφορευτικού συμβουλίου της ΕΒΕ. «Λίγοι λογοτέχνες διαθέτουν ταυτόχρονα τόσο συγκροτημένο κριτικό λόγο, χωρίς αποκλεισμούς πολιτικούς, κοινωνικούς ή αισθητικούς. Κρίνει με γνώση και χωρίς να μεροληπτεί πεζογράφους με διαφορετικό ύφος και στρατηγική από τη δική του· αναγνωρίζει τόσο τον παραδοσιακό ρεαλισμό όσο και την καινοτομία. Επίσης, παρότι ανήκε σε μια γενιά έντονα πολιτικοποιημένη και υπήρξε ενεργός στον αγώνα των πνευματικών ανθρώπων ενάντια στη δικτατορία, δεν υπήρξε ποτέ δογματικός», τονίζει ο κ. Ζουμπουλάκης.
Η κριτική δραστηριότητα του Κοτζιά υπήρξε μακρά και συστηματική. Από το 1961 ξεκίνησε να γράφει στη «Μεσημβρινή», ενώ στη συνέχεια συνεργάστηκε με «Το Βήμα», το περιοδικό «Συνέχεια» και την «Καθημερινή» έως το 1982. Παράλληλα συμμετέχει ενεργά στον δημόσιο διάλογο για τη νεοελληνική λογοτεχνία. Η κριτική του διατρέχει όλο το φάσμα της εποχής: από την ανάλυση του ίδιου του πεζογραφικού του έργου έως την αποτίμηση της μεταπολεμικής και μεταπολιτευτικής παραγωγής, μέσα σε ένα περιβάλλον έντονων ιδεολογικών αντιπαραθέσεων.
Η λογοτεχνική πορεία του τον κατατάσσει σταθερά στα κεντρικά πρόσωπα της λεγόμενης πρώτης μεταπολεμικής γενιάς. Οι συγγραφείς αυτής της γενιάς, που εμφανίζονται μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τον Εμφύλιο, εκφράζουν τα τραύματα της εποχής, τον πολιτικό και ιδεολογικό διχασμό, αλλά και την υπαρξιακή αγωνία του ανθρώπου. Ο Κοτζιάς μέσα από έργα του υιοθετεί έναν έντονο ρεαλισμό, συχνά σκοτεινό, με έμφαση στην ανθρώπινη κρίση και την αναζήτηση ταυτότητας. Οι ήρωές του κινούνται σε ένα πεδίο αντιφάσεων, μακριά από στερεότυπα και εύκολες αφηγήσεις, με ειρωνεία και βαθιά πολιτική σκέψη.
«Σαν Ντοστογιέφσκι»
Ο Νίκος Δαββέτας, ένας από τους συγγραφείς που συμμετέχουν στο αφιέρωμα της ΕΒΕ μαζί με τους Βασίλη Γκουρογιάννη, Ελιάνα Χουρμουζιάδου και Ελισάβετ Χρονοπούλου, συνοψίζει εύστοχα τη σημασία αυτής της γραφής: «Διαβάζω τον Κοτζιά ως μαθητεία, για να πάρω στοιχεία από την τεχνική του», μας λέει. «Είναι ο μοναδικός συγγραφέας μετά τον Παπαδιαμάντη που πλάθει τους ήρωές του με έναν τρόπο που θυμίζει τον Ντοστογιέφσκι: έχουν σάρκα και οστά, αντιφάσεις, πολυπλοκότητα και δεν υπηρετούν στερεότυπα. Από τον ταγματασφαλίτη Μηνά Παπαθανάση της “Πολιορκίας” του 1953 διαμέσου του Μένιου Κατσαντώνη, του χαφιέ της Ασφάλειας στην “Αντιποίηση αρχής” (1978) έως τον βερμπαλιστή συγγραφέα Αλέξανδρο Καπάνταη της “Φανταστικής περιπέτειας” (1985) αφηγείται τρεις δεκαετίες ελληνικής ιστορίας μέσα από τα μάτια αντιηρώων, που αντιδρούν όπως στην πραγματική ζωή – χωρίς προδιαγεγραμμένη πορεία».
Ετσι, το αφιέρωμα της ΕΒΕ δεν λειτουργεί μόνο ως τιμητική αναφορά, αλλά και ως αφορμή για μια συνολική επαναξιολόγηση ενός έργου που παραμένει ζωντανό, διεισδυτικό και ουσιαστικό για την κατανόηση της σύγχρονης ελληνικής εμπειρίας.
«Το συγγραφικό ήθος του Αλέξανδρου Κοτζιά», Δευτέρα 27 Απριλίου, 5 μ.μ., στον Πύργο Βιβλίων της ΕΒΕ, ΚΠΙΣΝ.
