ΑΡΙΣΤΕΙΔΗΣ ΑΝΤΟΝΑΣ
Το σημειωματάριο
εκδ. Αντίποδες, 2025
σελ. 104
Ενας συγγραφέας κάνει βόλτα στα Εξάρχεια, σημειώνοντας σε ένα τετράδιο σκόρπιες σκέψεις, αποκυήματα τυχαίων συνειρμών. Ριψοκίνδυνο εγχείρημα, διότι αφενός ο γράφων μπορεί να σκοντάψει και αφετέρου κινδυνεύει να ρίξει τη γραφή του στο χάος. Την ημέρα της αφήγησης, το άγραφο τετράδιο είχε αίφνης μεγεθυνθεί σε απειλή. Κυριευμένος από έντονη ανησυχία, ισοδύναμη με μανία φυγής, ο συγγραφέας βγαίνει από το σπίτι του και αρχίζει να περιπλανιέται στη γειτονιά του, γεμίζοντας ασθμαίνων τις κενές σελίδες. Το σημειωματάριο ήταν δώρο της ακαδημαϊκού Τζίνας Πολίτη, στην οποία το είχε προσφέρει πριν από χρόνια η συγγραφέας Καίη Τσιτσέλη. Eτσι, ο αφηγητής βρίσκεται αντιμέτωπος με μια λογοτεχνική εκκρεμότητα, καθώς νιώθει πως οφείλει να εκπληρώσει μια άφατη ικεσία, την ικεσία του τετραδίου να γραφτεί. «Η ανησυχία του σημειωματαρίου, πάνω απ’ όλα αυτή, με οδηγεί στη σημερινή διαδρομή».
Ο Αριστείδης Αντονάς είναι ένας εξαιρετικά ενδιαφέρων πεζογράφος, ο οποίος στις συνθέσεις του αξιοποιεί θαυμαστά τις σπουδές του στην αρχιτεκτονική. Ο χώρος δεσπόζει στις μυθοπλασίες του, πάντοτε ναρκοθετημένος από ανύποπτους κινδύνους. Μολονότι η σκηνογραφία υπόκειται σε μια αυστηρή χωροταξία, δεν είναι ποτέ κυριολεκτική. Οσο οι ήρωες καταβυθίζονται στους παράξενους χώρους που επιτήδεια χτίζει ο Αντονάς, τόσο πιο πλανεροί αυτοί αποδεικνύονται, όχι πιο στέρεοι από ένα σκοτεινό νεφέλωμα. Η κλειστοφοβική ατμόσφαιρα δημιουργεί τις προϋποθέσεις για ένα υπαρξιακό θρίλερ, όπου δεν διαφαίνεται η παραμικρή διέξοδος. Η αρχιτεκτονική του Αντονά έχει το σχήμα θηλιάς.
Τώρα τα Εξάρχεια, αν και χαρτογραφούνται στην εντέλεια, δρόμο προς δρόμο, φαντάζουν απόκοσμα, καθώς η τοπιογραφία διηθείται μέσα από την άναρχη σκέψη του περιπατητή. Διαγράφοντας σπειροειδείς κινήσεις σε οικείους δρόμους, με το αριστερό χέρι να στηρίζει το τετράδιο και το δεξί να γράφει αδιάκοπα, ο αφηγητής έχει την αίσθηση πως κάτι μακάβριο στοιχειώνει τις σελίδες. Πολύ πριν από τον θάνατο των δύο δωρητριών, τις ζωές αμφοτέρων σημάδεψαν πολλαπλά δράματα και πολλές δυστυχίες.
Η πένθιμη διάθεση του συγγραφέα επιδεινώνεται, όταν αγοράζει ένα ψητό ψάρι για να το φάει στο σπίτι της αγαπημένης του, στη διεύθυνση Διδότου 34, όπου και το βιβλιοπωλείο «Κομπραί». Το ταφικό έδεσμα μετέτρεπε τον προορισμό του σε επιμνημόσυνη τελετουργία. «Εμεινε άραγε ελπίδα όρθια μετά από τόσες συμφορές στην περιοχή του σημειωματαρίου;». Ωστόσο αναγνώριζε πως το τετράδιο ύστερα από τόσα χρόνια υπομονής και σιωπής, το βάραινε πιεστικά η προσδοκία της γραφής. Και εκείνος έγραφε ασταμάτητα, για να ακυρώσει το κενό των λευκών σελίδων.
Η γραφή του Αντονά είναι ενδοστρεφής, σαν να συστρέφεται βασανιστικά προς έναν άδηλο βυθό της σκέψης. Ο περίπατος εκβάλλει εξαρχής σε παραμιλητό. Κρατώντας το στο αριστερό του χέρι, αρμενίζει σε τοπολογικούς προβληματισμούς, ενώ χαμηλά στο βλέμμα κυλούν τα βρωμερά, ρημαγμένα πεζοδρόμια. Ο συγγραφέας συλλογίζεται τη ρήξη της πόλης με το μνημειώδες παρελθόν της, τη συνύπαρξη εξιδανίκευσης και ξεπεσμού μόλις σε μερικά οικοδομικά τετράγωνα, αναρωτιέται για τη σύζευξη αφετηρίας και άφιξης με παραπομπές στους μυθικούς τόπους της Ιθάκης και της Τροίας, εξετάζει σε πόση Ανατολή και σε πόση Δύση διχοτομείται η σημερινή Αθήνα, όπως επίσης σκέφτεται πως τα αμέτρητα καφέ λειτουργούν σαν λύτρωση από την καθημερινή απόγνωση, σαν απομονωτήρια για τους ψυχικά εξοστρακισμένους.
Αν και παραδομένες «στον πιο ραγδαίο κατακερματισμό», οι σκέψεις μεταφέρονται στις σελίδες με τη μέγιστη σοβαρότητα και εμβρίθεια. Παρ’ όλα αυτά, ο αφηγητής συχνά καταφεύγει στην αυτοειρωνεία και στην αυτοϋπονόμευση για να μετριάσει την αμετροέπεια αυτού του αλλόκοτου δοκιμίου, κατάφορτου με «τα ορνιθοσκαλίσματα μιας βόλτας». Ο συγγραφέας υποπτεύεται πως το τετράδιο τον παρέσυρε σε ένα γελοίο εγχείρημα. «Το μεταχειρίζομαι σαν σκάφη για εμετό της σκέψης». Κάποια στιγμή αμφισβητεί ακόμα και την ορθότητα των συλλογισμών. «Ο ορθός άνθρωπος ουδεμία σχέση έχει με τον ορθό λογισμό».
Πέρα από τους παιγνιώδεις αφορισμούς, η αφήγηση του Αντονά δεν αμφιβάλλει διόλου για τη σπουδαιότητά της. Μπορεί να είναι μια μάταιη περιπέτεια της σκέψης, αλλά αυτή ακριβώς η αναμέτρησή της με τη ματαιότητα την καθιστά γοητευτική. «Μάταιο να περιμένεις κάτι απ’ το τετράδιο». Το βιβλίο εκπηγάζει από ένα ξέσπασμα αυτοαναφορικότητας, γι’ αυτό δύσκολα διαφεύγει από τον βερμπαλισμό και τον στόμφο.
Oμως, ο Αντονάς είναι πολύ καλός τεχνίτης, πολύ καλύτερος από τις όποιες αστοχίες του. Εκμεταλλευόμενος στο έπακρο τη ζοφώδη αρχιτεκτονική της γραφής του, μας πείθει πως όντως μια βόλτα στα Εξάρχεια μπορεί να μεταλλαχθεί στα έγκατα του νου σε πνευματική οδύσσεια.
