ΕΛΕΝΑ ΜΑΡΟΥΤΣΟΥ
Ο κήπος των φυγάδων
εκδ. Ικαρος, 2026
σελ. 112
Τι δεν ακούν είκοσι μαθητές και οι τρεις συνοδοί καθηγητές τους σε μια εκδρομή στην Πομπηία; Δεν ακούν τη σοφία των άψυχων πραγμάτων. Δεν μαθαίνουν ποτέ πως ένα καψαλισμένο καρβέλι μπορεί να διεκτραγωδεί το βαρύ πεπρωμένο της βραχύβιας ύπαρξής του. Γεννιέται μόνο για να φαγωθεί, αν και το συγκεκριμένο κατέκτησε την αθανασία χάρη στις στάχτες του Βεζούβιου. Δεν ακούν ένα πέτρινο κρεβάτι στο πορνείο της Πομπηίας να θρηνολογεί τα εξαναγκασμένα σμιξίματα των σκλάβων γυναικών. Δεν ακούν ένα χάλκινο νόμισμα να ελεεινολογεί τη ματαιοδοξία και την απληστία των ανθρώπων. Λίγο πριν τη συντέλεια, το κέρμα αμφισβητεί την αθανασία της ψυχής. «Η ψυχή, μεταξωτή, εύθρυπτη πεταλούδα, καίει τα φτερά της στις υψηλές θερμοκρασίες του θανάτου». Μια τοιχογραφία που κρατά επί αιώνες επτασφράγιστο το αφηγηματικό της μήνυμα, μέμφεται την αθεράπευτη άγνοια της ανθρωπότητας.
Η νουβέλα της Ελενας Μαρούτσου ανήκει σε ένα ιδιαίτερο λογοτεχνικό είδος· λέω άλλα αντ’ άλλων, όταν δεν έχω να πω τίποτα. Κάθε εκκεντρικότητα που καλείται να σκεπάσει το μυθοπλαστικό κενό, δείχνει φαιδρή, ένα νόμισμα δίχως αντίκρισμα. Βέβαια, το εύρημα των ομιλούντων αντικειμένων δεν διεκδικεί πλέον κάποιο εύσημο πρωτοτυπίας. Αλλωστε, η Μαρούτσου στη συλλογή διηγημάτων «Ντόμινο», είχε βάλει ένα στρώμα να τραγωδεί τη Μικρασιατική Καταστροφή και το μεταναστευτικό. Τώρα τα λείψανα της Πομπηίας όσο φιλοσοφημένα και αν προβάλλουν, δεν καταφέρνουν να σώσουν ούτε τα προσχήματα.
Ο ασφυκτικός μελοδραματισμός της Μαρούτσου περισφίγγει το έμψυχο δυναμικό της μυθοπλασίας, που μας συστήνεται στα τρία πρόσωπα του ενικού. Η Παρθενόπη, η φιλόλογος, καταγράφει στο ημερολόγιό της τις συμφορές της γυναικείας φύσης στον προθάλαμο των εξήντα. Η θλίψη τής ταιριάζει. Οταν ενηλικιώθηκε, μετονομάστηκε σε Σόνια, για να προσδώσει στις επαρχιώτικες καταβολές της κάτι τσεχοφικό, μια αύρα ρωσικής ξεπεσμένης αρχοντιάς. Το πένθιμο βλέμμα της αγκιστρώνεται στις μακάβριες συνδηλώσεις της αρχαίας πόλης. Για την Κατερίνα, τη γυμνάστρια, πληροφορούμαστε σε τρίτο πρόσωπο πως λατρεύει το στήθος της, το οποίο μια διπλή μαστεκτομή πρόκειται να της στερήσει. Εμπνεόμενη από τα κουφάρια της Πομπηίας, βάζει τον όμορφο Λεονάρντο, τοπικό ξεναγό, να της φτιάξει ένα γύψινο εκμαγείο του στήθους της. Του το αφήνει ενθύμιο, ενώ εκείνος της δωρίζει το εκμαγείο του πέους ενός εραστή του. Στη μαθήτρια Νεφέλη, η οποία απευθύνεται στον μελλοντικό γεροντικό εαυτό της στο δεύτερο πρόσωπο, αρέσουν πολύ το κλάμα, η λογοτεχνία και τα ξυράφια. «Το αίμα είναι κι αυτό λάβα που πρέπει να ξεχυθεί. Μετά όλα ησυχάζουν».
Οπως συνήθως συμβαίνει στα βιβλία γυναικών συγγραφέων, οι πιο προβληματικοί χαρακτήρες είναι οι ανδρικοί, διότι σπανίως μιλούν άπταιστα ανδρικά. Η Μαρούτσου λύνει το πρόβλημα διά της πλαγίας οδού, μεταγγίζοντας στους ανδρικούς χαρακτήρες θηλυκά χαρακτηριστικά. Ο Αντρέας, ο μαθηματικός, δεν μπορεί να απαλλαγεί από το μαστίγωμα της ζώνης του πατέρα του, που τον έδερνε για να μη γίνει ομοφυλόφιλος. Καθώς μονολογεί σε ψυχαναλυτικές συνεδρίες, πασχίζει να διαβεβαιώσει τον ακροατή του πως στη λεπτότητα και την ευγένεια των τρόπων του δεν υφέρπει η παραμικρή έλλειψη ανδροπρέπειας. Φροντίζει μάλιστα να τονίσει με κάθε δυνατή λεπτομέρεια πως εκείνος ήταν ανέκαθεν ένας λάτρης, «ένας μανιακός του στήθους». Οι σεξουαλικές συνεδρίες κορυφώνονται με την ξεκάρφωτη ομολογία βιασμού της γυμνάστριας. Εκτοτε ο ετεροφυλόφιλος βιαστής αποζητούσε την εξιλέωση σε δημόσια ουρητήρια.
Αν και δευτερεύων χαρακτήρας, ο ευειδής Λεονάρντο δεινοπαθεί μυθοπλαστικά. Και αυτός έρχεται, μέσω τριτοπρόσωπης οπτικής, να υπηρετήσει την queer πτυχή (φαίνεται είναι πια υποχρεωτική) της αφήγησης. Ο εραστής του ο Σαβέριο, το γύψινο πέος του οποίου καταλήγει στην Κατερίνα, τον σέρνει σε πολυπρόσωπα σεξουαλικά όργια, που τελικά εξαντλούν και τους δύο. «Το γύψινο καλούπι χρησιμοποιήθηκε κι αυτό σε μια από τις ομαδικές ερωτικές συνευρέσεις».
Ζήτημα αισθητικής
Η λογοτεχνία είναι πρωτίστως ζήτημα αισθητικής. Μολονότι η γραφή της Μαρούτσου διαθέτει λεπταισθησία, θηρεύοντας εμμονικά τη συγκίνηση, συχνά εκτρέπεται σε κακόγουστες αναπαραστάσεις. Κάποια στιγμή, για παράδειγμα, ο μαθηματικός εκμυστηρεύεται στον ψυχαναλυτή πως στην πρώτη του επαφή με μια πόρνη, το αιδοίο της «εμφανίστηκε ξάφνου σαν τσακισμένος λωτός, ένα σαρκώδες φρούτο που κάποιος είχε σφίξει μέσα στη χούφτα του και το παράτησε μετά μισολιωμένο». Εδώ η ακαλαισθησία εγγίζει την αηδία.
Πέρα από αισθητική, η λογοτεχνία είναι λόγος. Γι’ αυτό για να γραφτεί πρέπει να υπάρχει λόγος. Πραγματικά δεν καταλαβαίνω τι θέλησε να πει η Μαρούτσου με το πρόσφατο βιβλίο της, το οποίο δεν είναι καν νουβέλα, αλλά συναρμογή στιγμιοτύπων μιας σχολικής εκδρομής. Η γυναικεία φύση, η σεξουαλικότητα, τα παιδικά τραύματα, τα καρβουνιασμένα καρβέλια και τα ομιλούντα κέρματα, χρειάζεται να παιδευτούν πολύ για να μεταπλαστούν σε λογοτεχνία.
