Ηταν το πρώτο Διεθνές Φεστιβάλ Λογοτεχνίας της Αθήνας, με συγγραφείς πρώτης γραμμής να συμμετέχουν σε συζητήσεις και να υπογράφουν βιβλία στην Τεχνόπολη του Δήμου Αθηναίων. Αργησε; Για την πόλη που προϋπήρξε πολιτιστική πρωτεύουσα και παγκόσμια πρωτεύουσα βιβλίου, μάλλον ναι. Πέτυχε; Δύο συντάκτες της «Κ» απαντούν.
Κόκκινο αμπαλάζ και σπουδαιοφανείς τίτλοι
Της Λίνας Πανταλέων
Το επιθετικό μάρκετινγκ συνήθως λειτουργεί. Γι’ αυτό μάλλον οι διοργανωτές του πρώτου διεθνούς λογοτεχνικού φεστιβάλ της Αθήνας επέλεξαν να προωθήσουν τους συμμετέχοντες στο χρώμα του πάθους. Μήνες πριν από την έναρξη του φεστιβάλ, έβλεπε κανείς παντού στο Διαδίκτυο επιβλητικές προσωπογραφίες συγγραφέων και λοιπών συντελεστών σε κατακόκκινο φόντο, ενώ από κάτω αναγράφονταν με μαύρα κεφαλαία γράμματα τα ονόματα και τα αξιώματα. Η σημειολογία, η αντίστιξη μαύρου και κόκκινου, παραπέμπει σε μαινόμενο ταύρο. Κάτι κρίσιμο προετοιμαζόταν και με φόρα ερχόταν. Οπως και να ’χει, κάθε γιορτή επιβάλλει τον ανάλογο στολισμό, κάθε μάρκετινγκ τη σημειολογία του. Το βιβλίο έβαλε τα καλά του και το γιόρτασε.
Αν κάποιος σκίσει το φαντεζί περιτύλιγμα, δεν ανακαλύπτει τίποτα καινούργιο. Πολλές παρουσιάσεις σε ένα μέρος, πανομοιότυπες (αλλά με κακή διερμηνεία) με όσες γίνονται σωρηδόν στην Αθήνα, με τα ίδια πάνω-κάτω πρόσωπα. Η Τεχνόπολη φαντάζει απέραντη σε σχέση με την άποψη που μερικοί έχουν για τη χωρητικότητα της ελληνικής διανόησης. Θα τολμούσα να πω πως από τους Ελληνες συγγραφείς καλύτερα μίλησε ο Μένης Κουμανταρέας, σε αποσπάσματα συνεντεύξεων από το αρχείο της ΕΡΤ, αν δεν είχαν ακολουθήσει τα αγαπητικά λόγια του Θεόδωρου Γρηγοριάδη για τον αείμνηστο ομότεχνό του.
Το φύλο της γραφής
Φυσικά δεν έλειψαν θεματικές σχετικά με το φύλο της γραφής, τη γυναικοκτονία και την κανονικοποίηση της ανδρικής βίας. Λες και η γυναίκα πρέπει να αντιμετωπίζεται σαν ιδιότυπη ενότητα τόσο στο κοινωνικό σύνολο όσο και στο λογοτεχνικό corpus. Παρ’ όλα αυτά, στην εκδήλωση «Δεν είναι φόνος, είναι γυναικοκτονία» είχαν ενδιαφέρον οι τοποθετήσεις της Αργεντινής συγγραφέως Σέλβα Αλμάδα σχετικά με την απειλή των φεμινιστικών κατακτήσεων από το αυταρχικό καθεστώς του Χαβιέρ Μιλέι, ενώ επίσης αναφέρθηκε στην ανησυχητική διάχυση του «machismo» στη συντηρητική κοινωνία της χώρας της. Τη φορτισμένη θεματική ελάφρυνε με φλέγμα η νεαρή Γερμανίδα συγγραφέας Καταρίνα Φόλκμερ, γνωστή για την αιρετική μυθοπλασία της, επιμένοντας στην ανάγκη του χιούμορ σε συνδυασμό με την απελευθέρωση της γλώσσας από ταμπού και στερεότυπα.
Ο Λάσλο Κρασναχορκάι κάποια στιγμή, αστειευόμενος, είπε στην Τουρκοαμερικανίδα κριτικό λογοτεχνίας Μερβ Εμρε πως ο ίδιος είναι σαν τον Δαλάι Λάμα, απαντά και σε ερωτήσεις που δεν του έχουν τεθεί.
Οι σπουδαιοφανείς τίτλοι των εκδηλώσεων δεν κατάφεραν να αποκολλήσουν κάποιες ομιλίες (όσες τουλάχιστον παρακολούθησα) από κοινούς τόπους, όπως η λογοτεχνία ως πράξη αντίστασης, η παρακμή του παρόντος, η διάδοση της φιλαναγνωσίας, το μέλλον της λογοτεχνίας, η υπεραξία των ξένων συγγραφέων. Υπεραξία όχι απαραιτήτως άδικη. Διαπρεπείς καλεσμένοι, ανάμεσα στους οποίους ο Λάσλο Κρασναχορκάι, o Πολ Λιντς, η Καρολίν Εμκε, η Νικόλ Κράους, ο Ντέιβιντ Σολόι και ο Κέβιν Μπάρι, έδωσαν στο φεστιβάλ τη λάμψη που κάθε γιορτή χρειάζεται.
Οταν, όμως, έχεις καταφέρει να διασφαλίσεις την παρουσία, μεταξύ των υπόλοιπων ξένων συγγραφέων (αρκετοί με Μπούκερ), το Νομπέλ Λογοτεχνίας 2025, φροντίζεις για τη δέουσα προβολή του. Αν και χαρίεσσα και με γερές περγαμηνές (Χάρβαρντ, Γέιλ, The New Yorker) η Τουρκοαμερικανίδα κριτικός λογοτεχνίας Μερβ Εμρε δεν μπόρεσε να σταθεί στο ύψος μιας συνομιλίας με τον Λάσλο Κρασναχορκάι, ο οποίος κάποια στιγμή, αστειευόμενος, της είπε πως ο ίδιος είναι σαν τον Δαλάι Λάμα, απαντά και σε ερωτήσεις που δεν του έχουν τεθεί. Ο Κρασναχορκάι, ο αδιαμφισβήτητος σταρ του φεστιβάλ, ευτύχησε τουλάχιστον να αναδείξει το μαγνητικό μεγαλείο του σε δεύτερη εκδήλωση, με συνομιλητές τους Κωστή Καρπόζηλο, Κωστή Παπαϊωάννου και Καρολίν Εμκε. Η αλληλοεπίδρασή του ειδικά με την τελευταία, μια εκπληκτικά χαρισματική ομιλήτρια, απέληξε σε καίριες σκέψεις για τον φασισμό τού 21ου αιώνα.
Υλη και πνεύμα
Ενας βιομηχανικός χώρος της ύλης που δεξιώθηκε το πνεύμα, κόκκινες ψηφιακές μαρκίζες, αυτοπροσωπογραφίες με ύφος ανδριάντα, όπου εικονίζονται οι ίδιοι και οι ίδιοι αλλά επιμελώς αμπαλαρισμένοι συγγραφείς, πολλές συζητήσεις και βαρείς προβληματισμοί, κατάμεστες αίθουσες, καλεσμένοι με διεθνές εκτόπισμα. Τι άλλο να ζητήσει κανείς από ένα φεστιβάλ; Ας πούμε, να κρατήσει τον λόγο του. Να εκπληρώσει την εγγενή αισιοδοξία της διοργάνωσής του πως το βιβλίο στην πολιτισμική μας καθημερινότητα έχει πράγματι τη σημασία που του αποδίδουν τα κάθε λογής φεστιβάλ. Κάτι που μόνο αλήθεια δεν είναι.
Εγινε το πρώτο βήμα και ήταν αποφασιστικό
Του Ηλία Μαγκλίνη
Την περασμένη Κυριακή στην Τεχνόπολη, παρατηρώντας τους ανθρώπους και την όλη διοργάνωση του 1ου Διεθνούς Φεστιβάλ Λογοτεχνίας της Αθήνας, διερωτήθηκα γιατί έπρεπε αυτό να είναι το πρώτο. Γιατί κάτι τέτοιο να μην είχε γίνει νωρίτερα; Oτι το χρειαζόταν ο χώρος του βιβλίου στην Αθήνα, στην Ελλάδα.
Οι σκέψεις αυτές γεννήθηκαν όχι μόνο λόγω της ωραίας ατμόσφαιρας που τουλάχιστον προσωπικά εισέπραξα, αλλά και επειδή η φυσικότητα και η εμπειρία με την οποία κινούνταν όλοι σε έκαναν να νομίζεις ότι αυτή δεν είναι η πρώτη διοργάνωση, αλλά η δεύτερη ή η τρίτη.
Δεν ήταν· ήταν η πρώτη. Και ήταν, νομίζω, ανέλπιστα επιτυχημένη.
Oπως πληροφορήθηκα, την αρχική έμπνευση είχε ο συγγραφέας Χρήστος Αστερίου, ο οποίος είχε προτείνει κάτι τέτοιο τα προηγούμενα χρόνια σε διάφορους φορείς (και ιδιωτικούς) αλλά οι συζητήσεις δεν οδήγησαν πουθενά.
Χρειάστηκε να το πάρει πάνω του ο Δήμος Αθηναίων για να γίνει πραγματικότητα. Και όπως μου έλεγαν οι άλλοι δύο άνθρωποι που ως καλλιτεχνικοί διευθυντές (μαζί με τον Αστερίου) κατάφεραν να το φέρουν εις πέρας όλο αυτό (η έμπειρη δημοσιογράφος του βιβλίου Μικέλα Χαρτουλάρη και ο συγγραφέας και επιμελητής εκδόσεων Λευτέρης Καλοσπύρος), το know how της Τεχνόπολης τους εξέπληξε πολύ ευχάριστα. Νομίζω έχουν δίκιο. Η Τεχνόπολη έμοιαζε ο ιδανικός χώρος για κάτι τέτοιο, ειδικά την Κυριακή που βοήθησε και ο ανοιξιάτικος καιρός.
Ο αντίλογος σε όλο αυτό είναι ότι στην Τεχνόπολη δεν πληρούν όλες οι αίθουσες τις απαραίτητες προδιαγραφές, ειδικά όταν με το καλημέρα έχεις προσκεκλημένο ένα τόσο πρόσφατο Νομπέλ, τον Λάσλο Κρασναχορκάι.
Ορισμένοι σχολίασαν ότι ειδικά για τον Ούγγρο συγγραφέα θα μπορούσε η εκδήλωση να γίνει σε κάποια άλλη, μεγάλη αίθουσα (π.χ. στο Μέγαρο Μουσικής), για να έχει και την απαραίτητη βαρύτητα αλλά και για να χωρέσει περισσότερος κόσμος. Το ακούω αυτό, αλλά δεν θα έβρισκα σκόπιμο να σπάσει η ενότητα της Τεχνόπολης.
Δημιουργήθηκε ένα καλό προηγούμενο φέτος στην Τεχνόπολη, μέσα από το οποίο οι δημιουργοί του φεστιβάλ έθεσαν ψηλά τον πήχυ. Η συνέχεια αναμένεται με μεγάλο ενδιαφέρον.
Εδώ να πούμε ότι το 1ο αυτό Φεστιβάλ είχε και άλλες επιτυχίες: ήρθε το τελευταίο βραβείο Μπούκερ, ο Αγγλος συγγραφέας Ντέιβιντ Σόλοϊ, καθώς επίσης η συγγραφέας, κριτικός και αρθρογράφος του The New Yorker Μερβ Εμρε και ο Τόμας Μίνι, αρχισυντάκτης του περίφημου βρετανικού περιοδικού Granta, η Γερμανίδα συγγραφέας Κάρολιν Εμκε και άλλα σημαντικά ονόματα από το διεθνές λογοτεχνικό στερέωμα, τα οποία πλαισιώθηκαν από καλούς Ελληνες συγγραφείς και δημοσιογράφους για τις ανάγκες των συζητήσεων.
Ναι, δεν στάθηκαν όλοι οι Ελληνες συντονιστές στο ίδιο ύψος των περιστάσεων: οι μακροσκελείς, περισπούδαστες ερωτήσεις έκοβαν χρόνο από τους ξένους συγγραφείς (αφήστε που τους μπέρδευαν κιόλας), ενώ το να κάνεις τη λάθος ερώτηση για το λάθος βιβλίο και να σε διορθώνει –ευγενικά– ο φιλοξενούμενος δεν είναι ό,τι καλύτερο.
Αλλά η επιλογή του συντονιστή είναι και λίγο «λαχείο»: σου βγαίνει και δεν σου βγαίνει. Καλά να είμαστε, του χρόνου ας δοθούν πιο συγκεκριμένες οδηγίες από τους υπευθύνους.
Ακουσα ένα παράπονο ότι η όλη διοργάνωση είχε κάτι το «κλειστό», «εκλεκτικό»: δεν στάλθηκαν προσκλήσεις σε ανθρώπους του εκδοτικού χώρου, δεν κοινοποιήθηκε αρκετά το φεστιβάλ, δεν υπήρξε επίσης μια αρμόζουσα, πιο επίσημη και γιορταστική «τελετή έναρξης» (η οποία θα περιλάμβανε τον Κρασναχορκάι φέτος). Τα καταθέτω εδώ σχολιάζοντας απλώς ότι εκεί, κατά τη διάρκεια των εκδηλώσεων, δεν υπήρχε κανένα κλίμα εσωστρέφειας. Το δε κοινό ανταποκρίθηκε με ζέση – και ήταν ένα πολύ καλό κοινό, με ουσιαστικές ερωτήσεις προς τους συγγραφείς και όχι τις γνωστές τοποθετήσεις, απόψεις, κηρύγματα.
Ηταν ωραίο που οι υπογραφές βιβλίων διαχωρίστηκαν από τις συζητήσεις: το κοινό είχε έτσι την ευκαιρία να δει δύο φορές τον αγαπημένο του συγγραφέα.
Μία πρόταση: οι συζητήσεις να διαρκούν αυστηρά μία ώρα – αρκεί μια χαρά και στο τέλος βγαίνουν όλοι φρέσκοι. Αλλά αυτό απαιτεί και από τους συντονιστές καλή διαχείριση χρόνου.
Δημιουργήθηκε ένα καλό προηγούμενο φέτος στην Τεχνόπολη, μέσα από το οποίο οι δημιουργοί του φεστιβάλ έθεσαν ψηλά τον πήχυ. Η συνέχεια αναμένεται με μεγάλο ενδιαφέρον.
