«Το ισχύον θεσμικό πλαίσιο δεν προστατεύει επαρκώς τους μουσικούς δημιουργούς. Υπάρχει ο νόμος περί πνευματικών δικαιωμάτων, ωστόσο αυτός διαμορφώθηκε σε μια άλλη εποχή, όταν ο δημιουργός ήταν και ο μοναδικός παίκτης. Στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, έχουν προκύψει πολλά ζητήματα που απαιτούν επίλυση: η αδειοδότηση, οι αμοιβές, η προστασία, η διαφάνεια, η λογοδοσία».
Η Λούκα Κατσέλη, γενική διευθύντρια της Ενωσης Δικαιούχων Εργων Μουσικής (ΕΔΕΜ) περιγράφει στην «Κ» τα κρίσιμα ζητήματα που απασχολούν τους μουσικούς δημιουργούς στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. «Σήμερα, δεν μπορούμε να απαντήσουμε με σαφήνεια ποιος είναι ο δημιουργός και ποιος πρέπει να αμειφθεί. Και αυτό είναι κρίσιμο κενό», τονίζει προσθέτοντας πως η μεγαλύτερη απειλή αφορά τον ίδιο τον δημιουργό. Τη δυνατότητά του να διασφαλίσει μία αξιοπρεπή διαβίωση και να συνεχίσει τη δημιουργική του πορεία σε ένα περιβάλλον όπου δεν είναι ισχυρός, αλλά μάλλον ευάλωτος.
Μέσα από την ΕΔΕΜ, τον οργανισμό που εκπροσωπεί σήμερα 4.200 δημιουργούς στην Ελλάδα με στόχο τη διασφάλιση των δικαιωμάτων τους, γίνεται μια προσπάθεια να διαμορφωθεί ένα πιο σύγχρονο και λειτουργικό πλαίσιο προστασίας, την ώρα που η τεχνολογία έχει μπει με φόρα στη μουσική δημιουργία αλλάζοντας τους όρους της παραγωγής.
«Το πρόβλημα είναι ότι η τεχνολογία εξελίσσεται πιο γρήγορα από την κοινωνία. Αυτό σημαίνει ότι καλούμαστε να επιταχύνουμε τους ρυθμούς μας, ώστε να προλάβουμε κρίσεις που ενδέχεται να προκύψουν, όπως η μείωση των εισοδημάτων των δημιουργών».
Σε θεσμικό επίπεδο, η συζήτηση έχει ανοίξει ήδη στην Ευρώπη μέσα από τον κανονισμό για την τεχνητή νοημοσύνη, γνωστό ως ΑΙ Act, που αποτελεί την πρώτη προσπάθεια θέσπισης ενός συνολικού πλαισίου για τη ρύθμιση της χρήσης της ΤΝ, ωστόσο ακόμη κι αυτό, όπως λέει η κ. Κατσέλη, τρέχει πίσω από την τεχνολογία.
«Είναι πολύπλοκο και δύσκολα εφαρμόσιμο στην πράξη, έχει ασάφειες σε κρίσιμα σημεία και αφήνει εκτός κανονιστικού πλαισίου ζητήματα που αφορούν τους ίδιους τους δημιουργούς», σημειώνει.
«Δεν πιστεύω ότι θα είχε ενδιαφέρον να πάει κάποιος να δει τέσσερις άδειες καρέκλες με τέσσερα λάπτοπ να παίζουν μουσική».
Οι διαφορετικές όψεις αυτού του ζητήματος αναδείχθηκαν σε ειδική συζήτηση που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο ημερίδας της Λεοντείου Σχολής με θέμα «Τεχνητή Νοημοσύνη και Δημιουργικότητα στην Εκπαίδευση». Δίπλα από την κ. Κατσέλη βρέθηκαν ο μουσικός Αντώνης Πλέσσας και ο συνθέτης, σαξοφωνίστας και ακαδημαϊκός ερευνητής Δημήτρης Βασιλάκης.
Για τον κ. Βασιλάκη, η τεχνητή νοημοσύνη στο πεδίο της δημιουργίας και της εκπαίδευσης δε συνιστά απειλή, αλλά, όπως λέει στην «Κ», ένα νέο εργαλείο αλληλεπίδρασης. Η ερευνητική του δουλειά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών για τη χαρτογράφηση της τζαζ εκτείνεται σε σημαντικές συνεργασίες στην Ελλάδα και στο εξωτερικό (Δημόκριτος, Πανεπιστήμιο Queen Mary κ.ά.) και εστιάζει κυρίως στη χρήση διαδραστικών εργαλείων που λειτουργούν σε πραγματικό χρόνο.
«Βλέπω την τεχνητή νοημοσύνη ως συμπαίκτη», λέει χαρακτηριστικά, περιγράφοντας ένα περιβάλλον όπου η ΤΝ δεν υποκαθιστά τον δημιουργό, αλλά συνομιλεί μαζί του, ανταποκρίνεται στα ερεθίσματα και εισάγει το στοιχείο του απρόβλεπτου – βασικό στοιχείο του αυτοσχεδιασμού.
Ωστόσο, τα όρια παραμένουν σαφή, ιδιαίτερα σε είδη όπως η τζαζ, που η προσωπική φωνή είναι καθοριστική.
«Δεν πιστεύω ότι θα είχε ενδιαφέρον να πάει κάποιος να δει τέσσερις άδειες καρέκλες με τέσσερα λάπτοπ να παίζουν μουσική», τονίζει και προσθέτει ότι η ζωντανή παρουσία και η ανθρώπινη έκφραση εξακολουθούν να βρίσκονται στον πυρήνα της μουσικής εμπειρίας.
Η σημασία της καλλιτεχνικής ταυτότητας
Στην ίδια συζήτηση, ο Αντώνης Πλέσσας που μεγάλωσε δίπλα στον μεγάλο δημιουργό Μίμη Πλέσσα, που η μουσική είχε πολύ έντονη προσωπική ταυτότητα, θέτει στο επίκεντρο την έννοια της καλλιτεχνικής ταυτότητας.
«Η καλλιτεχνική ταυτότητα παραμένει θεμελιωδώς συνδεδεμένη με τον άνθρωπο καθώς συνεπάγεται πρόθεση, ευθύνη και βιωματική εμπλοκή του δημιουργού», τονίζει και προσθέτει: «Τα εργαλεία της τεχνητής νοημοσύνης μπορούν να παράγουν ακουστικά ορθά και αισθητικά αποδεκτά αποτελέσματα, ωστόσο, στερούνται εγγενούς πρόθεσης και βιωματικού υπόβαθρου. Μπορούν δηλαδή να προσομοιώνουν μορφές καλλιτεχνικής ταυτότητας, αλλά όχι να τη φέρουν με τον τρόπο που το κάνει ένας ανθρώπινος δημιουργός».
Το ζήτημα για τον ίδιο γίνεται ακόμη πιο σύνθετο όταν αφορά την αναπαραγωγή ενός συγκεκριμένου ύφους.
«Η μίμηση χωρίς δημιουργική πρόθεση συνιστά αλλοίωση», επισημαίνει. «Οταν η τεχνολογία εντάσσεται σε μια συνειδητή δημιουργική διαδικασία, μπορεί να προκύψει μια μορφή συνέχειας, όχι του ίδιου του δημιουργού, αλλά της επιρροής του. Σε αυτό το πλαίσιο μεταβάλλεται και ο ρόλος του δημιουργού: δεν υποβαθμίζεται, αλλά μετασχηματίζεται. Από παραγωγός μορφής γίνεται φορέας πρόθεσης και νοήματος», καταλήγει ο κ. Πλέσσας.
Η συζήτηση επιστρέφει στο πεδίο της προστασίας και της πρακτικής εφαρμογής, εκεί όπου, όπως επισημαίνει η Λούκα Κατσέλη, τα ερωτήματα παραμένουν ανοιχτά. Αλλωστε, ένα από τα μόνιμα θέματα συζήτησης πλέον ανάμεσα στους μουσικούς είναι η διαχείριση του ρεπερτορίου τους.
«Αυτή τη στιγμή εξετάζουμε σοβαρά το ενδεχόμενο να αλλάξουμε τα προαπαιτούμενα για τα μέλη μας», σημειώνει η διευθύντρια της ΕΔΕΜ. «Θα πρέπει να δηλώνουν αν το έργο που καταθέτουν είναι αποκλειστικά δικό τους, αν είναι προϊόν τεχνητής νοημοσύνης -κάτι που δεν πρόκειται να δεχτούμε- ή αν είναι μερικώς επηρεασμένο. Ωστόσο, το πώς θα γίνει αυτό στην πράξη και πώς μπορεί να κατοχυρωθεί παραμένει ανοιχτό ζήτημα».
Η ίδια προσθέτει ότι υπάρχει τεράστιος προβληματισμός στα μέλη της ΕΔΕΜ, ανάμεσα στα οποία βρίσκονται πολλά από τα δημοφιλέστερα ονόματα του ελληνικού πενταγράμμου.
«Σκεφθείτε, για παράδειγμα, την περίπτωση που κάποιος δεν γνωρίζει ότι ένα έργο του έχει χρησιμοποιηθεί και ξαφνικά ακούει ένα κομμάτι του μέσα σε ένα νέο έργο που έχει παραχθεί από ΑΙ. Σε αυτή την περίπτωση, προκύπτει το ερώτημα: ποιος θα πληρωθεί; Κι εμείς ως οργανισμός σε ποιον θα αποδώσουμε τα δικαιώματα; Μέχρι σήμερα δεν διαθέτουμε τα κατάλληλα εργαλεία ώστε να διαχωρίσουμε τι είναι προϊόν μηχανής και τι ανήκει σε συγκεκριμένο δημιουργό».
Τον ερχόμενο Ιούνιο, πάντως, αναμένεται επικαιροποίηση του κανονιστικού πλαισίου προκειμένου να αποσαφηνιστούν ζητήματα που δεν καλύπτονται επαρκώς, όπως η αδειοδότηση και οι αμοιβές. Ωστόσο, όπως επισημαίνουν όσοι γνωρίζουν το θέμα, θα χρειαστεί περισσότερος χρόνος μέχρι το πλαίσιο αυτό να διαμορφωθεί πλήρως και να μπορέσει να «απαντήσει» στα κρίσιμα ζητήματα που αφορούν τους δημιουργούς.
