ΚΩΣΤΑΣ ΠΕΡΟΥΛΗΣ
Μισέλ Ουελμπέκ απολογία: Δύο κείμενα για την ποιητική του
εκδ. Βιβλιοπωλείον
της Εστίας, σελ.: 92
Ο Μισέλ Ουελμπέκ δύναται να ενταχθεί, χωρίς ιδιαίτερη δυσκολία, στη γραμμή του υπαρξισμού· εντούτοις, τόσο το λογοτεχνικό του έργο όσο και η δημόσια περσόνα του υπερβαίνουν τα όρια μιας απλής αναπαραγωγής ή παραλλαγής του εν λόγω φιλοσοφικού παραδείγματος. Η ιδιοτυπία της περίπτωσής του συνίσταται ακριβώς στη διασταύρωση του υπαρξιστικού στοχασμού με μορφές ρεαλιστικής αναπαράστασης, οι οποίες εγγράφονται σε μια μακρά παράδοση της γαλλικής διανόησης. Στο πλαίσιο αυτό, τα δύο δοκίμια του Κώστα Περούλη επιχειρούν αφενός την ανασυγκρότηση των βασικών εννοιών ενός κορεσμένου υπαρξισμού· αφετέρου την αναθεώρησή τους υπό το πρίσμα της συγχρονίας, μέσα από την ενσωμάτωση εμπειρικών και πολιτισμικών «φετών ζωής». Η συνθετική αυτή προσέγγιση, με τις καίριες υποσημειώσεις και τις εύστοχες παρατηρήσεις, καθιστά εφικτή την πρόσβαση ακόμη και του μη εξοικειωμένου αναγνώστη στις διαφοροποιήσεις του Ουελμπέκ τόσο έναντι των κλασικών υπαρξιστών όσο και έναντι των εκπροσώπων του ρεαλισμού.
Βρήκα άκρως ενδιαφέρουσα την έμφαση που αποδίδεται στη διάρρηξη της κατά Ρολάν Μπαρτ συνθήκης του «θανάτου του συγγραφέα». Ο Περούλης αναδεικνύει πώς η δημόσια εικόνα του Ουελμπέκ –ιδίως μέσα από τις αντιφάσεις και τα προσωπικά του ολισθήματα– λειτουργεί ως ενεργό ερμηνευτικό πρίσμα του έργου του, υπονομεύοντας την αυστηρή διάκριση μεταξύ δημιουργού και έργου. Η ανάγνωση της λεγόμενης «Απολογίας» («Κάποιοι μήνες από τη ζωή μου») καθίσταται, υπό αυτή την οπτική, κομβική: πρόκειται για ένα κείμενο που επιτρέπει τη διείσδυση βιογραφικών και αυτοαναφορικών στοιχείων στην ερμηνευτική διαδικασία του λογοτεχνικού έργου του Ουελμπέκ, μετατρέποντας τον ίδιο σε δυνητικό χαρακτήρα του μυθοπλαστικού του σύμπαντος. Ακόμη και το κατεξοχήν εξωλογοτεχνικό συμβάν, της γνωστής δικαστικής του εμπλοκής για να σταματήσει τη δημόσια προβολή του περίφημου πορνό στο οποίο είχε συμμετάσχει ο ίδιος, εγγράφεται σε αυτή τη δυναμική, ενισχύοντας –σκόπιμα, πλην αριστοτεχνικά– τη διαρκή αλληλεπίδραση μεταξύ ζωής και έργου, καθιστώντας δυσχερή κάθε απόπειρα αυστηρού διαχωρισμού τους.
Στο ίδιο θεωρητικό πλαίσιο εντάσσεται και η αναφορά στη «φωνή του συγγραφέα» και του παντογνώστη αφηγητή. Ο Περούλης, αξιοποιώντας κυκλωτικά υλικό από συνεντεύξεις και αλληλογραφία του Ουελμπέκ, ωθεί τον αναγνώστη σε ατραπούς για την τρόπον τινά ειρωνική επαναφορά μιας ενισχυμένης συγγραφικής παρουσίας σε ένα περιβάλλον όπου, θεωρητικά, αυτή έχει αποδομηθεί. Ετσι, ο συγγραφέας σελέμπριτι του 19ου αιώνα δεν απέχει ουσιωδώς από τη σύγχρονη μορφή επιτελεστικής ταυτότητας που, εκούσια ή ακούσια, προτάσσει ο Ουελμπέκ, ακριβώς επειδή και στις δύο περιπτώσεις η αυθεντία του δημιουργού εδράζεται εξίσου στην παραγωγή έργου και στη διαχείριση της δημόσιας εικόνας του.
«Το συναίσθημα καταργεί την αλυσίδα της αιτιότητας· αυτό και μόνο έχει την ικανότητα να κάνει αντιληπτά τα πράγματα εν εαυτώ· η μετάδοση αυτής της αντίληψης είναι το έργο της ποίησης», γραφεί ο Ουελμπέκ. Η μετάδοση αυτής της αντίληψης είναι, όμως, κάτι πολύ περισσότερο από έργο της ποίησης. Το να παρασύρει κανείς τον άλλο στην επικράτεια του συναισθήματος συνιστά κίνηση υψίστης σημασίας, είτε βρισκόμαστε στο πλαίσιο της λογοτεχνίας είτε στο πιο ιδιοτελές της «Απολογίας», όπου ο Ουελμπέκ κάνει επίκληση στη «χριστιανική ηθική χωρίς Θεό».
Τέλος, ιδιαίτερα εύστοχη αναδεικνύεται η θέση του Περούλη αναφορικά με την ιστορικοποίηση του υπαρξισμού και τη σύμμειξή του με τον ρεαλισμό στο έργο του Ουελμπέκ. Εκεί όπου οι κλασικές υπαρξιστικές διατυπώσεις –Καμύ, Σαρτρ, Μπέκετ– προέβαλλαν το κενό ή την αγωνία ως διαχρονικές, σχεδόν μεταφυσικές σταθερές, ο Ουελμπέκ τις επανεντάσσει στο πεδίο της κοινωνικής και πολιτισμικής πρακτικής. Το υπαρξιακό κενό δεν προηγείται της εμπειρίας· αντιθέτως, παράγεται και αναπαράγεται εντός της καθημερινότητας. Ο σύγχρονος ανθρωπότυπος που αναδύεται από το έργο του δεν στερείται απλώς την αγάπη, αλλά αδυνατεί να τη βιώσει εξαιτίας της εμπλοκής του σε δευτερογενή και υποκατάστατα νοηματοδοτικά σχήματα. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, η ύπαρξη δεν ταυτίζεται απλώς με ένα κενό, αλλά με τη διαρκή, σχεδόν εργαλειακή, κατασκευή του – μια διαδικασία που αποκαλύπτει όχι μόνο την κρίση του νοήματος, αλλά και τη μετατόπιση της ίδιας της ευθύνης για την παραγωγή του στο σύγχρονο, αενάως λυπημένο υποκείμενο.
Γράφει χαρακτηριστικά ο Περούλης: «κάθε κατανάλωση, κάθε πεολειχία, κάθε έργο τέχνης, κάθε νέα ή παλιά θρησκεία, κάθε επιτυχημένη κλωνοποίηση, ακόμα και κάθε επίτευξη της αγάπης (προσωρινή πάντα – ας όψεται ο θάνατος ή ο φιλελευθερισμός) μέσα από παρακμιακά new age θέρετρα, σεξοτουρισμό στην Ταϊλάνδη, κοσμίως νεκρούς δυτικούς γάμους, όλα τα “νοήματα” που οι ήρωες του Ουελμπέκ καταφάσκουν ως παιδιά της Δύσης, αποπνέουν αυτό το λυπητερό συναίσθημα με το οποίο τα διαποτίζει ο συγγραφέας τους: τη συνείδηση της βέβαιης αποτυχίας τους».
