Διακόσια πέντε χρόνια πέρασαν ήδη από το 1821 και ακόμη αναζητούμε τι παρακίνησε τους Ελληνες να επαναστατήσουν. Στη δημόσια αντίληψη αντέχει ακόμη το σχήμα ότι η Επανάσταση συνδεόταν με την ευφυΐα των Ελλήνων, που αδιάλειπτα λειτουργούσε, από τους Περσικούς Πολέμους, τον Μ. Αλέξανδρο, τη Ρώμη, το Βυζάντιο και που μέσα από την αρχαιότητα, την ορθοδοξία, φτάνει ως ισχυρό πλαίσιο να αιτηθεί δυναμικά την ελευθερία του. Το σχήμα αυτό, ως ασφάλεια της συντηρητικής εξουσίας στον τόπο μας, διέπρεψε επισήμως κατά τον πρώτο ενάμιση αιώνα ζωής του κράτους μας, ως κρατικό πνευματικό όχημα στην υπηρεσία της βασιλείας, της Εκκλησίας, της εκπαίδευσης, του στρατού, της ρηχής καθημερινότητας, της ρηχής λαϊκής τέχνης, της δικτατορίας του 1967.
Ο επιστημονικός και τεκμηριωμένος λόγος αμφισβήτησης των παραπάνω καταγγέλθηκε από το βαθύ πνευματικό κράτος, ως προδοτικός και αντεθνικός, εναντίον της χριστιανικής πίστης και εμπνεόμενος από το μικρόβιο του κομμουνισμού.
Η εθνική διάσταση του 1821 στάθηκε το φόβητρο για να μην ερευνηθεί εγκαίρως εντός Ελλάδας η πνευματική ιστορία και η πνευματική αναγέννηση των Ελλήνων πριν από το 1821, η εκδοτική τους δραστηριότητα, η οικονομική τους ανάπτυξη, η διοικητική ικανότητά τους και εμπειρία, το γιατί της πολεμικής εμπειρίας και οι ιδιαιτερότητές του, ο νεοελληνικός διαφωτισμός, οι πολλαπλές σχέσεις με τους Οθωμανούς, οι θεσμοί των Ελλήνων, οι συντεχνίες και τόσα άλλα που αναπτύχθηκαν πριν από το 1821 και οδήγησαν σε αυτό.
Το σχήμα αυτό, το μη προγονολατρικό, χωρίς να έχει ανατραπεί στην ευρεία κοινή γνώμη, έχει ωστόσο πληγεί από τον επιστημονικό πλούτο, που κορυφώθηκε και στην επέτειο των διακοσίων ετών το 2021. Χρειάζεται να εξηγηθεί συνθετικά μέσω αυτών των επιστημονικών εργασιών και αποτελεσμάτων το γιατί, με γνώμονα την οικονομική ανάπτυξη και την παιδεία, οι Ελληνες απέκτησαν συγκολλητική ουσία που συνέδεσε τις προ του 1821 ελίτ, του χρήματος, της Εκκλησίας, των γραμμάτων, των θεσμών με τον πολύ και φτωχό κόσμο που σκοτώθηκε για την Επανάσταση. Δεν ήταν μόνο τα λάφυρα της Τριπολιτσάς, ούτε ο θυμός κατά της οθωμανικής βαρβαρότητας, ούτε ο αγώνας των φτωχών Ελλήνων κατά των πλουσίων Τούρκων που τους κινητοποίησε. Ηταν η αίσθηση ενός πλεονεκτήματος που διαμορφώθηκε και από την πρόοδό τους, έτσι που φάνηκε πατριωτικά ευκταίο, να οραματιστούν ένα δικό τους κράτος. Ηταν η κληρονομιά μιας άυλης ηθικής σύνθεσης, χαρακτηριστικό και στο δημοτικό τραγούδι, που ούτε ο βλακώδης εθνικισμός των χουντικών τσάμικων κατάφερε να παρερμηνεύσει και χαλάσει.
Ο ιστορικός πατριωτισμός υποχρεούται να διαλέξει μεταξύ του εμπαθούς Διαφωτισμού ή του αμήχανου Ρομαντισμού; Ο Διαφωτισμός εξηγεί και ο Ρομαντισμός παρηγορεί. Οσο οι θεσμοί μας κουτσαίνουν, τους χρειαζόμαστε ψύχραιμα και τους δύο.
Ο σπουδαίος και σοφός Ιταλός ιστορικός Φεντερίκο Σαμπό (1901-1960), μελετητής της ιδέας του έθνους, της ιδέας της Ευρώπης, του Μακιαβέλι, της ιταλικής εξωτερικής πολιτικής και παρτιζάνος κατά του φασισμού και του ναζισμού, έγραφε: «Οταν μιλάμε για αίσθημα εθνικότητας, εννοούμε αίσθημα ιστορικής ιδιαιτερότητας. Φθάσαμε στην αρχή του έθνους, αφού επιβεβαιώσαμε τελικά την έννοια της ατομικότητας, δηλαδή όταν, παρά τις γενικευτικές και οικουμενικές τάσεις, αντέχουμε στην ιδέα του ιδιαίτερου και του μοναδικού. Για τον λόγο αυτό, η ιδέα του έθνους ξεπηδάει και θριαμβεύει, μαζί και μέσα στον θρίαμβο του μεγαλειώδους ευρωπαϊκού κινήματος πολιτισμού που είχε το όνομα Ρομαντισμός».
*O κ. Τάσος Σακελλαρόπουλος είναι ιστορικός, υπεύθυνος του Ιστορικού Αρχείου του Μουσείου Μπενάκη.
