Μένει σε μια περιοχή έξω από τα Σκόπια, στο Μαύροβο, σε ένα σπίτι που έκτισε ο Eλληνας παππούς της. Μου δείχνει στην οθόνη το βιβλίο του: «Γιατρός σε τρεις πολέμους» του Στέφανου Χουζούρη. Τώρα το διαβάζει στα ελληνικά. Θεία της Ρούμενα Μπουζάροβσκα είναι η Ελληνίδα συγγραφέας Ελενα Χουζούρη.
Η ίδια μιλάει, αλλά δεν διαβάζει όσο άνετα θα ήθελε ελληνικά και κάνει μαθήματα. «Τώρα βρίσκομαι στο Β2 επίπεδο. Πιστεύω σε δύο-τρία χρόνια να μιλάω και να διαβάζω με ευχέρεια». Οι έπαινοί μου τη βρίσκουν αμετακίνητη. Προτιμάει για τις συνεντεύξεις της τα αγγλικά. «Εχω σπουδάσει γερμανικά και ρωσικά, προφανώς μιλάω αγγλικά και επίσης πολύ καλά σερβικά, αλλά τα ελληνικά είναι πολύ δύσκολη γλώσσα. Οταν είμαι στην Ελλάδα, στις καθημερινές επαφές μου, στον δρόμο ή σε ένα δείπνο με φίλους, τα χρησιμοποιώ, αλλά σε μια πιο επίσημη περίσταση, όπως μια συνέντευξη όπου το επίπεδο είναι υψηλότερο και πρέπει να μεταφέρω αφηρημένες έννοιες, όχι».
Τα βιβλία της 45χρονης συγγραφέως, μεταφράστριας και καθηγήτριας Αμερικανικής Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο των Σκοπίων Ρούμενα Μπουζάροβσκα έχουν μεταφραστεί σε περισσότερες από δεκαπέντε γλώσσες και στα ελληνικά (εξαιρετικά, από την Αλεξάνδρα Ιωαννίδου για τις εκδόσεις Gutenberg). Η συλλογή διηγημάτων «Ο άντρας μου» θα παρουσιαστεί σε λίγες μέρες στο ΚΠΙΣΝ, στο φεστιβάλ WOW – Women of the World Athens. Αφηγήσεις γυναικών που αποδέχονται αδιαμαρτύρητα τους προκατασκευασμένους ρόλους τους, άλλες που ζουν μέσα σε μια αποπνιχτική προσδοκία δίπλα σε κακοποιητικούς συζύγους, με μια γραφή άμεση, κοφτερή, τολμηρή, σαρκαστική, με αποκαλυπτική ευκρίνεια και ειλικρίνεια. Η Μπουζάροβσκα είναι με το μέρος των γυναικών, αλλά δεν τους χαρίζεται κιόλας. Σε λίγο καιρό θα κυκλοφορήσει στα ελληνικά το νέο της μυθιστόρημα «Τόνι» (εκδ. Gutenberg) για «έναν τοξικό άντρα που καταστρέφει τις ζωές των γυναικών και τη δική του». Εχει μεσολαβήσει και άλλη μια συλλογή διηγημάτων, «Δεν πάω πουθενά».
Στη συζήτησή μας δηλώνει φανατική θεατής των ταινιών του Λάνθιμου: «Μου κάνει μάλιστα εντύπωση που υπάρχουν Eλληνες που δεν τον θεωρούν και τόσο καλό. Κλασικό παράδειγμα βαλκανικής στενομυαλιάς, νομίζω, να έχεις κάτι τόσο καλό και να μην το εκτιμάς. Εγώ έχω δει όλες του τις ταινίες και λατρεύω το σαρκαστικό του βλέμμα, τον θεωρώ καταπληκτικό. Πιστεύω πως η “Βουγονία” είναι η καλύτερη ταινία του».
Η Μπουζάροβσκα αναφέρεται και στις ελληνικές καταβολές της: «Ο παππούς μου ήταν από τον Κολινδρό, πολύ κοντά στη Θεσσαλονίκη. Ηταν φοιτητής Ιατρικής και πολέμησε στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στο πλευρό των κομμουνιστών. Εκδιώχθηκε λόγω των πολιτικών του φρονημάτων από την Ελλάδα το 1949 και πήγε στην Τασκένδη. Εκεί γνωρίστηκε με τη γιαγιά μου με καταγωγή από τα Τρίκαλα, επίσης εξόριστη λόγω των κομμουνιστών αδελφών της. Στην Τασκένδη γεννήθηκαν η μητέρα και η θεία μου. Τη δεκαετία του ’60 μετακόμισαν στα Σκόπια, περιμένοντας να πέσει η χούντα για να μπορέσουν να επαναπατριστούν. Δυστυχώς, η γιαγιά μου πέθανε, στο μεταξύ, 48 μόλις χρόνων από καρκίνο. Ο παππούς μου επέστρεψε στη Θεσσαλονίκη για να ασκήσει την ιατρική (ήταν παιδίατρος) και ξαναπαντρεύτηκε τη δεύτερη γιαγιά μου, μια Σλαβομακεδόνισσα από τα Γιαννιτσά, με την οποία ήμουν πολύ δεμένη. Ηταν εκείνη που με έμαθε ελληνικά».
Μου κάνει εντύπωση που υπάρχουν Eλληνες που δεν θεωρούν τον Λάνθιμο και τόσο καλό. Κλασικό παράδειγμα βαλκανικής στενομυαλιάς. Εγώ έχω δει όλες του τις ταινίες. Πιστεύω πως η «Βουγονία» είναι η καλύτερη.
– Eχετε επαφή με την ελληνική λογοτεχνία;
– Η ελληνική λογοτεχνία είναι απομονωμένη. Ενώ είναι πολύ ζωντανή και ανεπτυγμένη, παραμένει περιορισμένη στην Ελλάδα. Δεν βλέπεις πολλούς Eλληνες συγγραφείς σε βαλκανικά φεστιβάλ ή αλλού, να συμμετέχουν στον ευρωπαϊκό λογοτεχνικό κύκλο. Οι κουλτούρες των βαλκανικών χωρών έχουν ομοιότητες, αλλά οι ιστορίες τους είναι πολύ διαφορετικές. Δεν μπορείς, για παράδειγμα, να περιγράψεις την εξέλιξη της ελληνικής λογοτεχνικής σκηνής, ιδιαίτερα της σύγχρονης, με τους ίδιους όρους με εκείνην των υπόλοιπων βαλκανικών χωρών καθώς κάθε χώρα έχει διανύσει πολύ διαφορετικές πολιτικές και κοινωνικές διαδρομές. Οι τάσεις μεταξύ Ελλάδας και πρώην Γιουγκοσλαβίας δεν είναι οι ίδιες. Υπάρχει μια μετα-γιουγκοσλαβική σκηνή στην οποία δεν ανήκει η Ελλάδα. Ούτε η Βουλγαρία ή η Αλβανία.
– Ποιοι Eλληνες λογοτέχνες έχουν μεταφραστεί στη χώρα σας;
– Οι «κλασικοί» κυρίως, όπως ο Καβάφης, ο Σεφέρης, ο Ελύτης, ο Ρίτσος, ο Καζαντζάκης.
Δεν βλέπεις πολλούς Eλληνες συγγραφείς σε βαλκανικά φεστιβάλ ή αλλού, να συμμετέχουν στον ευρωπαϊκό λογοτεχνικό κύκλο. Οι κουλτούρες των βαλκανικών χωρών έχουν ομοιότητες, αλλά οι ιστορίες τους είναι πολύ διαφορετικές.
– Αισθανθήκατε ποτέ ξένη ή ανεπιθύμητη στην Ελλάδα;
– Η εθνικιστική προπαγάνδα με τα ψέματα που διακινούν οι πολιτικοί έχει αναμφισβήτητα επηρεάσει τον τρόπο που με βλέπουν κάποιοι, πιστεύω όμως ειλικρινά πως μετά τη συμφωνία των Πρεσπών τα πράγματα εξομαλύνθηκαν και οι άνθρωποι άφησαν ανακουφισμένοι πίσω τους αυτήν τη διαμάχη. Ιδιαίτερα στους λογοτεχνικούς κύκλους έχω γίνει αποδεκτή με πολύ θετική διάθεση, αγάπη και σεβασμό.
Το δικό της «#MeToo»
Η Ρούμενα Μπουζάροβσκα πρωτοστάτησε το 2018 σε μια ομάδα επτά γυναικών που ηγήθηκαν του κινήματος #MeToo στη χώρα τους, με τίτλο «Τώρα μιλάω». Τη ρωτάω αν οι γυναίκες στη Βόρεια Μακεδονία περνούν πιο δύσκολα απ’ ό,τι σε άλλες βαλκανικές χώρες: «Οχι, δεν θα το έλεγα. Αντιμετωπίζουν τα ίδια προβλήματα. Προσφάτως καταγράφεται μια αύξηση στις γυναικοκτονίες, θεωρώ όμως ότι είναι αποτέλεσμα της διαφθοράς και της θεσμικής αδιαφορίας. Η αστυνομία δεν αντιδρά».
– Τι λέτε «τώρα», που δεν τολμούσατε να αρθρώσετε νωρίτερα;
– Αποφασίσαμε να μιλήσουμε ανοικτά για κάποια περιστατικά κακοποίησης στα οποία ήμασταν θύματα, να μοιραστούμε δημοσίως τις προσωπικές ιστορίες μας. Θέλαμε να τονίσουμε με αυτόν τον τρόπο πως δεν έχει σημασία η χρονική συγκυρία που θα αποφασίσει μια γυναίκα να μιλήσει, σημασία έχει να αποφασίσει να το κάνει. Γιατί ένα από τα πιο μισογυνικά και αντιφεμινιστικά επιχειρήματα που χρησιμοποιείται σε αυτές τις περιπτώσεις είναι το «γιατί δεν μίλησε 20 χρόνια πριν, γιατί τώρα;». Υπάρχουν πολλοί λόγοι που δεν μιλούσαμε, με βασικότερο το ότι το σύστημα δεν μας προστατεύει, δουλεύει εναντίον μας. Γι’ αυτό δεν έχει σημασία εάν μίλησα τότε ή όχι, μιλάω τώρα και οφείλεις να με ακούσεις.
– Η ανάρτηση που είχατε κάνει («είμαι 22 και βρίσκομαι ξαπλωμένη τσιτσίδι σε ένα κρεβάτι χειρουργείου στην κεντρική κρατική κλινική. Δεν ξέρω γιατί πρέπει να είμαι εντελώς γυμνή γι’ αυτή την εγχείρηση. Μέχρι σήμερα δεν έχω καταλάβει το γιατί. Ο αναισθησιολόγος μπαίνει στο δωμάτιο και στέκεται πίσω μου: “Ούου, νέο κρέας” αναφωνεί πριν μου κάνει την ένεση. Το δωμάτιο είναι γεμάτο γιατρούς και νοσοκόμες, κανείς όμως δεν λέει λέξη») είναι μια ιστορία που ακούσατε ή ένα προσωπικό βίωμα;
– Προσωπικό. Συνειδητοποίησα όψιμα πως φέρω ένα ψυχολογικό τραύμα από τον τρόπο που με έχουν αντιμετωπίσει ιατρικά οι εκάστοτε γυναικολόγοι μου. Σύμφωνα με εκείνους ήμουν άρρωστη, γιατί έκανα το λάθος/αμαρτία να είμαι ένα σεξουαλικό ον, είχα γυναικολογικά προβλήματα γιατί δεν καθόμουν σπίτι μου να κάνω παιδιά. Κάθε φορά που πήγαινα στον γυναικολόγο, οποιοδήποτε κι αν ήταν το πρόβλημά μου, από τους έντονους πόνους περιόδου μέχρι την ενδομητρίωση και τα ινομυώματα που μου παρουσιάστηκαν αργότερα, η απάντηση που έπαιρνα ήταν μία: «Τεκνοποίησε και όλα θα περάσουν». Τι σόι ιατρική συμβουλή είναι αυτή; Ή αυτό ή «φταίει το στρες από τα πολλά ταξίδια». Μου έλεγαν, λοιπόν, πως είμαι άρρωστη επειδή είμαι μια γυναίκα που ταξιδεύει και έχει καριέρα αντί να κάθεται σπίτι της και να κάνει παιδιά· αυτή είναι η νοσηρή, πατριαρχική νοοτροπία στην οποία εκτέθηκα εγώ και ποιος ξέρει πόσες ακόμη γυναίκες σαν κι εμένα.
– Αναφέρεστε στα διηγήματά σας στη μεσαία τάξη. Οι ταξικές αντιθέσεις στη χώρα σας είναι μεγάλες;
– Προέρχομαι από τη μεσαία τάξη, άρα ανήκω στους προνομιούχους. Oμως, ναι, η ψαλίδα ανάμεσα στους πλούσιους και στους φτωχούς μεγαλώνει. Υπάρχει στη χώρα μου μια νέα «υψηλή κοινωνία» καπιταλιστών. Πριν από χρόνια υπήρχε η «κόκκινη μπουρζουαζία», άνθρωποι που συγκέντρωσαν τον πλούτο στα χέρια τους. Τώρα έχουμε αυτή την πάρα πολύ πλούσια διεφθαρμένη ελίτ που ασχολείται με τον κατασκευαστικό τομέα, κτίρια, εργοστάσια κ.λπ. Πολλοί από αυτούς έχουν ιδιοκτησία και στην Ελλάδα, αγοράζουν ακίνητα κυρίως σε μέρη που είναι κοντά στη θάλασσα, όπως έξω από τη Θεσσαλονίκη, στη Χαλκιδική.
– Ποια κοινωνική τάξη πρωταγωνιστεί στη Βόρεια Μακεδονία;
– Δυστυχώς, τον κύριο λόγο αυτήν την περίοδο έχουν οι πολιτικές ελίτ που κυβερνούν τη χώρα και κατασπαταλούν τους πόρους της. Η διαφθορά, με πρωτεργάτες τα κόμματα εξουσίας, καταστρέφει τη χώρα.
Από τις 27 έως τις 30 Μαρτίου το Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος, σε συνεργασία με το WOW Foundation, διοργανώνει το φεστιβάλ WOW – Women of the World Athens. Την Παρασκευή (27/3) θα παρουσιαστεί «Ο άντρας μου», η σκηνική εκδοχή των διηγημάτων της Ρούμενα Μπουζάροβσκα σε σκηνοθεσία Μαρίας Μαγκανάρη, στον Φάρο ΚΠΙΣΝ (στις 18.30).
