Ο Γερμανός διοικητής της περιβόητης ναζιστικής ομάδας Κομάντο Ρόζενμπεργκ, που είχε λεηλατήσει αντικείμενα και θησαυρούς των εβραϊκών κοινοτήτων όλης της Ευρώπης, καυχιόταν ότι ειδικά από τις συναγωγές της Ελλάδας, είχε λαφυραγωγήσει πάνω 10.000 πολιτιστικά αγαθά. Οι ναζί μάλιστα σκόπευαν να εκθέσουν τέτοια λάφυρα σε ένα μουσείο, που υποτίθεται ότι θα τεκμηρίωνε, με διεστραμμένο τρόπο, τους λόγους της εξόντωσης των Εβραίων. Χθες, όμως, γράφτηκε μια διαφορετική ιστορία: τα 76 λεηλατημένα θρησκευτικά κειμήλια των Ελλήνων Εβραίων, που από τις συναγωγές της Θεσσαλονίκης και των Ιωαννίνων είχαν καταλήξει στην Πολωνία, και των οποίων τον επαπαναπατρισμό είχε αιτηθεί η Ελλάδα, έγιναν πλέον και επισήμως μέρος της ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς και ετοιμάζονται να επιστραφούν εκεί που δημιουργήθηκαν.
Σε μια τελετή που πραγματοποιήθηκε στο ανοικοδομημένο, μετά τον B’ Παγκόσμιο Πόλεμο, Βασιλικό Κάστρο της Βαρσοβίας, μιας πόλης που έχει υποφέρει από ολοκληρωτισμούς, η Πολωνή υπουργός Πολιτισμού, Μάρτα Τσιενκόφσκα, εξήγησε ότι η επιστροφή πολιτιστικών αγαθών είναι ευαίσθητο ζήτημα για τη χώρα της, η οποία εδώ και χρόνια εντοπίζει και ανακτά τα δικά της πολιτιστικά αγαθά που εκλάπησαν στη διάρκεια του πολέμου. «Κανείς δεν θα μπορούσε να κατανοεί καλύτερα πόσο σημαντικό είναι το σημερινό γεγονός για τους πολίτες της Ελλάδας», είπε η κ. Τσιενκόφσκα, τονίζοντας μάλιστα ότι επρόκειτο για μια «ιστορική» στιγμή για την χώρα: «είναι η πρώτη περίπτωση», υπογράμμισε, «που ένα άλλο κράτος χρησιμοποιεί τη διαδικασία που προβλέπει ο νόμος για την επιστροφή πολιτιστικών αγαθών τα οποία μεταφέρθηκαν παράνομα από ξένες χώρες και εντοπίστηκαν στο έδαφος της Πολωνίας».
Η Ελληνίδα υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη, έκανε επίσης λόγο για «ορόσημο» και σημείωσε ότι τα συγκεκριμένα ελληνοεβραϊκά θρησκευτικά κειμήλια «δεν έχουν μόνο ιστορική και καλλιτεχνική αξία, αλλά αποτελούν μέρος της ζώσας μνήμης της πατρίδας μου και των Ελλήνων Εβραίων». Η κ. Μενδώνη τόνισε επίσης ότι τα κειμήλια «συνδέονται με τη μνήμη συγγενών που δεν επέστρεψαν ποτέ από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης – θύματα του Ολοκαυτώματος», ενώ εξήγησε στους παρευρισκόμενους ότι το δημόσιο αίσθημα στην Ελλάδα είναι ευαίσθητο σε ζητήματα ιστορικής δικαιοσύνης, όπως έδειξε και η πρόσφατη υπόθεση των φωτογραφιών των Ελλήνων που έπεσαν θύματα των ναζιστικών θηριωδιών, στην Καισαριανή. «Ελπίζω και άλλα κράτη να ακολουθήσουν το παράδειγμά σας» είπε η υπουργός στην Πολωνή ομόλογό της, αναφερόμενη κατόπιν και στα Γλυπτά του Παρθενώνα.
Τα 76 ελληνοεβραϊκά θρησκευτικά κειμήλια (που ανέρχονται σε 91, αν καταμετρηθούν όχι ως σύνολα, αλλά ως ξεχωριστά τεκμήρια), αποτελούνται μεταξύ άλλων από 46 συναγωγικά υφάσματα, 17 μεταλλικές επιστέψεις των κυλίνδρων της Τορά (rimonim) κ.ά. Είχαν μεταφερθεί από τους ναζί στην Κάτω Σιλεσία της Πολωνίας, στο κάστρο Μποσκόφ, όπου και εντοπίστηκαν μετά τον πόλεμο από τις πολωνικές αρχές και μεταφέρθηκαν, το 1951, στο Εβραϊκό Ιστορικό Ινστιτούτο της Βαρσοβίας Emanuel Ringelblum. Οι προσπάθειες επαναπατρισμού τους ξεκίνησαν στις αρχές της δεκαετίες του 2000 από τον σημερινό επίτιμο πρόεδρο του Εβραϊκού Μουσείου της Ελλάδος, Μίνω Μάτσα και το υπουργείο Πολιτισμού, όμως η διαδικασία υπήρξε ιδιαίτερα χρονοβόρα λόγω της έλλειψης του απαραίτητου θεσμικού πλαισίου. Το επίσημο αίτημα στην Πολωνία υποβλήθηκε από το ΥΠΠΟ το 2024.
«Γκρέτσια»
Η τεκμηρίωση των κειμηλίων έγινε, σε συνεργασία με την πολωνική πλευρά, από τη Ζαννέτ Μπαττίνου, διευθύντρια του Εβραϊκού Μουσείου της Ελλάδος, στο οποίο και θα παραδοθούν τα κειμήλια από το ελληνικό ΥΠΠΟ, προκειμένου να διαφυλαχθούν και να εκτεθούν ως μέρος της ελληνικής εβραϊκής ιστορίας. Μιλώντας στην «Κ», η κ. Μπαττίνου, απόγονος η ίδια επιβιωσάντων του Ολοκαυτώματος, θυμάται την πρώτη στιγμή που έμαθε για τα συγκεκριμένα κειμήλια, όταν πριν από χρόνια, ο τότε διευθυντής του Εβραϊκού Ιστορικού Ινστιτούτου της Βαρσοβίας, Δρ Σπίβακ, της είχε μιλήσει για ορισμένα χαρτοκιβώτια με την επισήμανση «Γκρέτσια», ενώ μνημονεύει και τη συγκινητική για εκείνη στιγμή, που σε ένα από τα κειμήλια είδε γραμμένο το όνομα ενός μακρινού συγγενούς της, ο οποίος είχε χαθεί στο Ολοκαύτωμα. «Ηταν τα τάματά τους, τα αφιερώματά τους, άλλα πιο πλούσια, άλλα πιο φτωχά -ό,τι είχε δυνατότητα ο καθένας να αφιερώσει στη συναγωγή- και είχαν σκοπό να μνημονεύσουν έναν αγαπημένο νεκρό, έναν γάμο, μια ίαση, γενικά, μια σπουδαία στιγμή στη ζωή της οικογένειας και της κοινότητας», λέει η κ. Μπαττίνου. Οπως διευκρίνισε μάλιστα στη χθεσινή τελετή, «μετά τον πόλεμο, πολλές χώρες ανέκτησαν τουλάχιστον μέρος των λεηλατημένων εβραϊκών περιουσιακών στοιχείων τους, αλλά η Ελλάδα δεν ήταν μεταξύ αυτών. Το σύνολο σχεδόν των κλεμμένων, εξακολουθεί να αγνοείται μέχρι σήμερα».
Ποια είναι τα επόμενα βήματα μετά τον επαναπατρισμό των 91 ανακτημένων ελληνοεβραϊκών θρησκευτικών κειμηλίων; «Είναι η λεπτομερής μελέτη και τεκμηρίωσή τους. Θα συνάψουμε συνεργασίες και θα αντλήσουμε στοιχεία από όπου μπορούμε, προσπαθώντας να δώσουμε σάρκα και οστά σε αυτό το, ένα σημείο σημείο στο χρόνο, που εκπροσωπούν οι αφιερώσεις που έχουν κάποια αντικείμενα», λέει η κ. Μπαττίνου. «Μπορεί να πάρει χρόνια», καταλήγει, «αλλά δεν θα σταματήσουμε γιατί ο σκοπός μας είναι να μάθουμε περισσότερα πράγματα για τους ανθρώπους αυτούς, κάτι που θα συμβάλει και στη μνημόνευση των θυμάτων του Ολοκαυτώματος, ανθρώπων που έχασαν τη δική τους φωνή και βασίζονται σε εμάς για να ακουστεί το όνομά τους και η ιστορία τους».
Με φωτογραφίες από INTIME και υπουργείο Πολιτισμού Πολωνίας
