Ποτέ δεν με ενδιέφερε αν μια φωτογραφία είναι αληθινή ή όχι, αφού κάθε φωτογραφία είναι ταυτόχρονα λίγο αληθινή και λίγο ψεύτικη. Λίγο πλαστή και λίγο αυθεντική. Ποτέ δεν πίστεψα κάτι επειδή απεικονιζόταν. Αντιθέτως, όταν κάτι απεικονίζεται, με κάνει επιφυλακτικό. Δεν ανακάλυψε η τεχνητή νοημοσύνη την παραχάραξη. Ούτε βέβαια πήρα την ατάκα του Γκοντάρ τοις μετρητοίς: «Η φωτογραφία είναι η αλήθεια. Και το σινεμά είναι η αλήθεια εικοσιτέσσερις φορές το δευτερόλεπτο». Αλλωστε, ο ίδιος είχε πει πως ένα ντοκιμαντέρ οφείλει να είναι μυθοπλασία. Και το αντίστροφο.
Θέλω να πω: δεν έχει τόση σημασία πώς έχει φτιαχτεί μια εικόνα. Μια εικόνα είναι ένας μηχανισμός πυροδότησης κι αυτό ακριβώς έχει συμβεί με τις δώδεκα φωτογραφίες που βρέθηκαν στα χέρια κάποιου συλλέκτη στη Γάνδη και αποτελούν, όπως πιθανολογείται, φωτογραφικό τεκμήριο από το Σκοπευτήριο της Καισαριανής, όταν εκτελέστηκαν διακόσιοι αγωνιστές από τους ναζί, την Πρωτομαγιά του ’44.
Δεν έχει σημασία αν οι φωτογραφίες αποδειχθούν πλαστές. Οι εικόνες από την εκτέλεση είχαν ήδη σχηματιστεί στη συλλογική μας μνήμη εδώ και καιρό. Κείμενα, μαρτυρίες κι εκείνο το ανατριχιαστικό χαρακτικό του Τάσσου αρκούσαν για να κάνουν τη δουλειά. Απλώς, μόλις υλοποιήθηκαν. Λες και όλο το ασαφές μα καθαρό υγρό, σαν αίμα, που κυλούσε εδώ και ογδόντα χρόνια πάνω από την Αττική, επιτέλους στερεοποιήθηκε. Τα φαντάσματα εκείνων των ανθρώπων απέκτησαν περίγραμμα. Ακόμη κι αν προκύψει πως οι φωτογραφίες δεν είναι αληθινές, δύσκολα θα ξεφύγουμε από αυτές. Μας έχουν ήδη καρφώσει.
Μερικοί μάλιστα βιάστηκαν να τις αλλοιώσουν, ενώ κάποιος άλλος βρέθηκε να τις επιχρωματίσει κακόγουστα, θέλοντας να τις κάνει να δείχνουν περισσότερο αληθινές, μάλλον αγνοώντας αυτό που ακούγεται στην «Κατάσταση των πραγμάτων» του Βέντερς (αν και μετά τις πρόσφατες δηλώσεις του στην Μπερλινάλε, δεν θα έπρεπε να τον αναφέρω): «Η ζωή είναι έγχρωμη αλλά το ασπρόμαυρο είναι πιο ρεαλιστικό».
Από τα αμέτρητα σχόλια που διάβασα αυτές τις μέρες, ένα μου έκανε ιδιαίτερη εντύπωση. Κάποιος παρατήρησε πως οι πολιτικοί κρατούμενοι, κυρίως μέλη του ΚΚΕ και του ΕΑΜ, βαδίζουν προς τον θάνατο φορώντας παρόμοια παπούτσια, λες και εκείνος ο χρήστης τoυ Ινσταγκραμ προσπαθούσε να βρει ένα περιφερειακό στοιχείο προκειμένου να αιχμαλωτίσει το βλέμμα του. Προτίμησε να το επικεντρώσει σε κάτι αδιάφορο, άνευ σημασίας, με σκοπό να αποφύγει τη σκληρή πραγματικότητα των φωτογραφιών.
Τελικά, ο καθένας κουβαλάει μέσα του έναν μικρό Ρολάν Μπαρτ που ψάχνει το punctum, τη λεπτομέρεια, όπως γράφει στον «Φωτεινό θάλαμο». Η λεπτομέρεια είναι ένα κόλπο για να μη δεις την εικόνα, θα τολμούσα να προσθέσω.
Βασικά, η εικόνα είναι ό,τι μας διαφεύγει. Από τη μέρα που αναρτήθηκαν οι φωτογραφίες στο Διαδίκτυο έχουμε βρεθεί στην άβολη θέση να «παρατηρούμε τον πόνο των άλλων» και μάλιστα από την οπτική γωνία κάποιου Γερμανού ερασιτέχνη φωτογράφου που αποτύπωσε, ίσως κάπως βαριεστημένα, τις ύστατες κινήσεις των μελλοθανάτων. Είναι γεγονός ότι η παρατήρηση αυτών των τεκμηρίων με χρονοκαθυστέρηση δεκαετιών κάνει την εμπειρία αλλόκοτη.
Eχουμε βρεθεί στην άβολη θέση να «παρατηρούμε τον πόνο των άλλων» και μάλιστα από την οπτική γωνία κάποιου Γερμανού ερασιτέχνη φωτογράφου.
Θα έλεγα μάλιστα πως τα πρόσωπά τους (το δικό μου punctum) κάνουν τις φωτογραφίες να δείχνουν ακόμα περισσότερο ανοίκειες. Επειδή δεν έχουν κανένα σημάδι φόβου και δεν χαράσσονται από καμία ρωγμή αγωνίας. Κι επειδή αποπνέουν μια γαλήνη, φαίνονται εντέλει ψεύτικες. Ειδικά για τα μέτρα της εποχής μας που χαρακτηρίζεται από μια γενικευμένη δειλία, η οποία έχει για τα καλά εδραιωθεί μέσα μας.
Καθώς οι άνδρες πλησιάζουν στο σημείο όπου έχει στηθεί το εκτελεστικό απόσπασμα, οι φωτογραφίες μοιάζουν να αποκτούν το σχήμα που έχουν τα κόκαλα. Κόκαλα, κλειδωμένα σ’ ένα κουτί, που περίμεναν υπομονετικά να ταυτοποιηθούν. Αν το Διαδίκτυο είναι ένα νεκροταφείο εικόνων, τότε από την προηγούμενη Κυριακή έχουμε γίνει μάρτυρες μιας σπαρακτικής εκταφής που ορίζει δραματικά το παρελθόν μας. Κι επομένως, το μέλλον μας.
Καθώς οι άνδρες πλησιάζουν στο σημείο όπου έχει στηθεί το εκτελεστικό απόσπασμα, οι φωτογραφίες μοιάζουν να αποκτούν το σχήμα που έχουν τα κόκαλα.
Τα γράφω όλα αυτά στο διαμέρισμά μου, λίγο πιο κάτω από την Καισαριανή, προσπαθώντας να συλλέξω πληροφορίες από δω και από κει, ενώ παράλληλα κοιτάζω στη φωτεινή οθόνη του κινητού μου την πιο στοιχειωμένη από τις δώδεκα φωτογραφίες: είναι η τελευταία φορά που τα ανδρικά σώματα των αγωνιστών στέκονται όρθια, μπροστά από τον ψηλό πέτρινο τοίχο, αναμένοντας να εκτελεστούν. Είναι λες και ο Τάσσος είχε δει εκείνη την εικόνα πριν καθίσει να τη χαράξει.
Οι νέοι αυτοί άνδρες δεν έζησαν περισσότερο, δεν κατάφεραν να πηδήξουν τον τοίχο και να περάσουν στην άλλη πλευρά. Παρέμειναν στην ίδια πλευρά, απέναντι από τους ναζί, που όταν τους είδαν να σωριάζονται στο χώμα, δεν κατάλαβαν πως οι κρατούμενοι είχαν μόλις δραπετεύσει στον λευκό αττικό ουρανό. Και είναι αυτό που τους διέφυγε από την εικόνα.
