«Ο άνδρας των Μονάδων Προπαγάνδας δεν είναι με καμία έννοια ένας συμβατικός ρεπόρτερ, αλλά ένας στρατιώτης. Εκτός από το πιστόλι και τη χειροβομβίδα, κουβαλάει και άλλα όπλα μαζί του: τη φωτογραφική του μηχανή, τη Leica, το μολύβι και το σημειωματάριο. Εχει εκπαιδευτεί ανάμεσα σε στρατιώτες και βιώνει τα συναισθήματά τους».
Με αυτόν τον επιτακτικό τόνο περιέγραφε ο Γιόζεφ Γκέμπελς το έργο που οι Μονάδες Προπαγάνδας, συγκροτημένες από τα μέσα της δεκαετίας του 1930, θα αναλάμβαναν να επιτελέσουν στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Μάλιστα, το Γ΄ Ράιχ προμήθευε τους στρατιώτες του με φθηνές φωτογραφικές μηχανές και φιλμ, ενθαρρύνοντάς τους να καταγράφουν τις «επιτυχίες» που σημείωναν προελαύνοντας στις χώρες της Ευρώπης.
Το πλαίσιο
Σε αυτό το ιστορικό πλαίσιο εντάσσονται και οι δραματικές φωτογραφίες που απεικονίζουν τις τελευταίες στιγμές των 200 εκτελεσθέντων κομμουνιστών στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944 και οι οποίες εμφανίστηκαν το Σάββατο σε δημοπρασία στο eBay, προκαλώντας αίσθηση στην κοινή γνώμη και στον επιστημονικό και πολιτικό κόσμο.
Χθες το Κεντρικό Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων γνωμοδότησε ομοφώνως θετικά για την κήρυξη ως μνημείου όχι μόνο των συγκεκριμένων δώδεκα φωτογραφιών, αλλά και του ευρύτερου αρχειακού συνόλου στο οποίο ανήκουν, αποτελούμενου από περίπου 160 φωτογραφικά ντοκουμέντα, λόγω της ιδιαίτερης ιστορικής αξίας του «ως τεκμήριο διαμόρφωσης αντιλήψεων και στάσεων με εργαλείο την εικόνα, από την πλευρά των προπαγανδιστικών μηχανισμών των στρατευμάτων Κατοχής, στην Ελλάδα».
Το αρχειακό σύνολο περιλαμβάνει φωτογραφίες τραβηγμένες από τον Γερμανό Χέρμαν Χόιερ, ο οποίος την περίοδο 1943-1944 υπηρετούσε ως υπολοχαγός στη Μαλακάσα. Οπως όλα τα μέλη των Μονάδων Προπαγάνδας, ο Χόιερ, που ανήκε σε εκείνη με τον αριθμό 960, είχε την οδηγία να καταγράφει και την «καλή ζωή» που οι στρατιώτες του Γ΄ Ράιχ απολάμβαναν στις κατεχόμενες από τους ναζί χώρες.
Ετσι, στις φωτογραφίες της συλλογής του που παρουσιάστηκαν χθες στο Κεντρικό Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων (και οι οποίες δεν τραβήχτηκαν οπωσδήποτε όλες από τον ίδιο) εντοπίζονται και κάποιες που απεικονίζουν παρέλαση των γερμανικών στρατευμάτων στο Καλλιμάρμαρο, αλλά και στο Μικρολίμανο ή στο Ερέχθειο· το σύνταγμα του Χόιερ ενώ κάνει μπάνιο στο Καβούρι, επισκέπτεται τον ναό του Ηφαίστου στο Θησείο ή πραγματοποιεί έλεγχο σε πολίτες στη Μαλακάσα· εύζωνες να χορεύουν, κοπέλες σε πανηγύρι στην Κόρινθο, «όμορφες γυναίκες του πληθυσμού με παραδοσιακές στολές» κ.ά.
Οι Μονάδες Προπαγάνδας είχαν την οδηγία να αποφεύγουν τη φωτογράφιση ντόπιων, εκτός και αν αυτοί ταίριαζαν στα φυλετικά πρότυπα της αρίας φυλής, όπως οι Ολλανδοί και οι Νορβηγοί. Σύμφωνα με τη χθεσινή εισήγηση της αρμόδιας διεύθυνσης στο Κεντρικό Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων, οι σλαβικοί λαοί χαρακτηρίζονταν από τους ναζί «υπάνθρωποι», ενώ οι Ελληνες βρίσκονταν κάπου «στη μέση», καθώς με τη λογική του Γ΄ Ράιχ είχαν απομακρυνθεί βιολογικά από τους αρχαίους προγόνους τους λόγω επιμειξιών.
Σε φωτογραφίες που παρουσιάστηκαν χθες στο Κεντρικό Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων απεικονίζονται, μεταξύ άλλων, παρέλαση γερμανικών στρατευμάτων στο Καλλιμάρμαρο και το σύνταγμα του Χόιερ στο Καβούρι.
Δεν είναι βέβαιο αν ο Χέρμαν Χόιερ είχε λάβει την εντολή να παρακολουθήσει την εκτέλεση των 200 Ελλήνων κρατουμένων στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής ή και να συνδράμει σε αυτήν. Σε κάθε περίπτωση, οι πασίγνωστες πλέον φωτογραφίες του από εκείνη την Πρωτομαγιά του 1944 «δίνουν πρόσωπο στις μαρτυρίες για το ήθος εκείνων των ανθρώπων», όπως αναφέρθηκε στο χθεσινό Κεντρικό Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων. Το συμβούλιο ενημερώθηκε και για τις ταυτοποιήσεις ορισμένων εκτελεσθέντων, όπως εκείνες των Βασίλη Παπαδήμα, Ηλία Κακαλιού και Σπήλιου Αμπελογιάννη.
Ιστορικά στοιχεία
Αναφέρθηκαν και άλλα ιστορικά στοιχεία για την εκτέλεση των 200. Διατάχθηκε από τον στρατιωτικό διοικητή της κατεχόμενης Ελλάδας, Βάλτερ Σιμάνα, μετά τη δολοφονία του Γερμανού αξιωματικού Φραντς Κρεχ από τον ΕΛΑΣ στους Μολάους Λακωνίας. Τα αντίποινα περιλάμβαναν και τυφεκισμό όλων των ανδρών που τα γερμανικά στρατεύματα συνάντησαν στους Μολάους (οι πηγές κάνουν λόγο για 50 τέτοιες εκτελέσεις), ενώ, όπως ανέφερε τον Απρίλιο του 1944 η εφημερίδα «Ελεύθερον Βήμα», «Ελληνες εθελονταί (σ.σ. μέλη των Ταγμάτων Ασφαλείας) εφόνευσαν αυτοβούλως 100 άλλους κομμουνιστάς».
Εκείνοι της Καισαριανής, καθώς μεταφέρονταν από το στρατόπεδο Χαϊδαρίου, έριχναν στον δρόμο σημειώματα για τους δικούς τους, όπως «Πατερούλη, πάω για εκτέλεση. Να είσαι περήφανος για τον μονάκριβο γιο σου. Ναπολέων Σουκατζίδης» (η ιστορία του αποτυπώθηκε στην ταινία «Το τελευταίο σημείωμα» του Παντελή Βούλγαρη) και «Η κόρη μου η Ρήνα να γίνει δασκάλα. Φιλώ τη γυναίκα μου και το παιδί. Βαγγέλης». Λίγο πριν από το απόσπασμα, δεν είναι απίθανο να τραγουδούσαν, όπως αναφέρθηκε.
Και αν οι φωτογραφίες της Καισαριανής έχουν τη δική τους βαρύτητα, το συμβούλιο κήρυξε ως μνημείο και τις υπόλοιπες του Χόιερ με ελληνικό ενδιαφέρον, γιατί «μας επιτρέπουν να πλαισιώσουμε το δράμα της κατεχόμενης Ελλάδας μέσα από το βλέμμα του κατακτητή και τη ρατσιστική και μισαλλόδοξη θεωρία του», αλλά και επειδή αποτελούν έναν «οπτικό γραμματισμό» στο παρελθόν.
Υπενθυμίζεται ότι οι φωτογραφίες του Χόιερ φέρεται να ανήκουν στον συλλέκτη Tim de Craene, ειδικευμένο στα τεκμήρια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και ο οποίος έχει πραγματοποιήσει, σύμφωνα με τη χθεσινή εισήγηση, περί τις 1.350 σχετικές διαδικτυακές πωλήσεις. Η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη δήλωσε ότι με την κήρυξη της συλλογής Τ. de Craene/H. Heuer ως μνημείου «το ΥΠΠΟ αποκτά το έρεισμα για να τη διεκδικήσει και να την αποκτήσει εκ μέρους του ελληνικού κράτους».
Πρώτη εκτίμηση
Σύμφωνα με απόφαση που αναρτήθηκε στη Διαύγεια, η προϊσταμένη της αρμόδιας διεύθυνσης μεταβαίνει αύριο στην πόλη Εβεργκεμ του Βελγίου, έδρα του συλλέκτη, συνοδεία τεσσάρων υπηρεσιακών του υπουργείου Πολιτισμού και εκπροσώπου του υπουργείου Εξωτερικών, με σκοπό την αυτοψία και εκτίμηση της συλλογής. Νεότερες πληροφορίες της «Κ» αναφέρουν ότι μια πρώτη εκτίμηση της συλλογής έχει γίνει ήδη και ότι το ενδεχόμενο της απόκτησής της θα εξεταστεί σε δεύτερο χρόνο.
