Ζητήσαμε από συγγραφείς και πανεπιστημιακούς να ξεχωρίσουν πτυχές του έργου και του βίου του αγαπημένου τους συγγραφέα.
Μια μυθιστορηματική οικογένεια
Νίκος Μπακουνάκης, Συγγραφέας, πρόεδρος του Ελληνικού Ιδρύματος Βιβλίου και Πολιτισμού
«Δόκτωρ Φάουστους», η (φιλο)σοφία, «Το μαγικό βουνό», η ωριμότητα, «Οι Μπούντενμπροκ», η νεότητα. Αγαπώ πολύ αυτά τα τρία μυθιστορήματα του Τόμας Μαν που γεφυρώνουν, σαν στέρεοι και τέλεια αρχιτεκτονημένοι πυλώνες, όλο το έργο του μεγάλου Γερμανού συγγραφέα. Ανατρέχω συχνά σε κεφάλαιά τους ή σελίδες τους, ιδιαίτερα αν έχω να «ετοιμάσω» κάτι δικό μου. Συνέβη όταν έγραφα το βιβλίο μου «Γκούτλαντ» με ήρωα τον ευαγγελικό Βαυαρό Γουσταύο Κλάους, έμπορο και οινοποιό. Είχα πάντα δίπλα μου τους Μπούντενμπροκ, για να δω πώς ο Τόμας Μαν αντιμετωπίζει αντίστοιχους ήρωες. Πέρα από το έργο του, ο ίδιος ο συγγραφέας και όλη η οικογένειά του, η σύζυγός του Κάτια και τα έξι παιδιά τους, ασκούν πάνω μου τρομακτική έλξη. Από τα έξι παιδιά των Μαν αγάπησα ιδιαίτερα την Ελίζαμπετ, που επειδή ήταν μικρότερη ίσως υπέφερε λιγότερο από το καταπιεστικό οικογενειακό περιβάλλον, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν ήταν μια εκκεντρική θυγατέρα Μαν. Είχε εκπαιδεύσει στο πιάνο ένα από τα σπάνιελ της και πέθανε παίζοντας ντουέτο με το σκυλάκι της.
Το μαγικό κουτί της ευρωπαϊκής συνείδησης
Αμάντα Μιχαλοπούλου, Συγγραφέας
Ο ήρωας που εγκαταλείπει τα εγκόσμια ασκεί μεγάλη γοητεία όταν διαβάζουμε: ανταποκρίνεται στην επιθυμία να ρίξουμε μαύρη πέτρα πίσω μας σε περιόδους βαθύτατης οδύνης. Οταν ο ήρωας του Μαν αφήνει την προπολεμική Γερμανία και ανεβαίνει στο Μπέργκχοφ, στο «Μαγικό βουνό», για να επισκεφθεί τον φυματικό εξάδελφο, παίρνει κι εμάς μαζί του. Η απόφασή του να παρατείνει την επίσκεψη είναι μια βολική αναβολή ενηλικίωσης. Ισως ασυνείδητα σκέφτεται όπως κάθε υγιής που βρίσκει στην ασθένεια την ύψιστη δικαιολογία: αν αρρωστήσω θα με αφήσουν ήσυχο. Και πράγματι αρρωσταίνει. Η αυτοεκπληρούμενη προφητεία όπως την ευαγγελίστηκε το new age – η ψυχή επηρεάζει το σώμα. Ο συγγραφέας ξεδιπλώνει μια κοινωνία εκτός κοινωνίας, με περιπατητική φιλοσοφία και ανάπαυση, έρωτες και δραματικές περιπέτειες στα χιόνια. Ποιος δεν θα ήθελε να συζητάει νυχθημερόν για την ελεύθερη βούληση και να τον τυλίγουν στην κουβερτούλα του νοσοκόμες-μητέρες, σε έναν κόσμο όπου δεν φθάνουν συχνά κακές ειδήσεις; Αλλά ο Τόμαν Μαν διαλύει αριστοτεχνικά το όνειρο των ράθυμων ασθενών κλείνοντας το μυθιστόρημα με μια πραγματική πανδημία – τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το μυθιστόρημα είναι το μαγικό κουτί της ευρωπαϊκής συνείδησης – των απωθήσεων, της αδράνειας, της αναβλητικότητας που νιώθουμε ακόμη και σήμερα όταν καλούμαστε να δράσουμε.
Επιθυμία για ένταξη, ανάγκη για απόσταση
Θεόδωρος Γρηγοριάδης, Συγγραφέας
Το 1974, όταν ήμουν φοιτητής στη Θεσσαλονίκη, απέκτησα την έκδοση του «Τόνιο Κρέγκερ» (εκδ. Τραμ), με εισαγωγή του Κώστα Ταχτσή και τη γνωστή μετάφραση του Αλέξανδρου Ισαρη. Ηταν το πρώτο βιβλίο του Τόμας Μαν που διάβασα ποτέ και ίσως γι’ αυτό αποτυπώθηκε τόσο έντονα μέσα μου. Στα χρόνια που ακολούθησαν ασχολήθηκα συστηματικά με το έργο του, παρουσιάζοντας σε λογοτεχνικά σεμινάρια τον «Θάνατο στη Βενετία» και το «Το μαγικό βουνό», έργα σαφώς πιο σύνθετα και «μεγάλα». Κι όμως, το «Τόνιο Κρέγκερ» δεν έπαψε ποτέ να μου μιλάει. Εκείνη την εποχή αναζητούσα κι εγώ τον εαυτό μου ως νέος άνθρωπος με καλλιτεχνικές ανησυχίες που άρχιζε να γράφει και να διαμορφώνει τον χαρακτήρα του. Στον Τόνιο αναγνώρισα όχι έναν πρότυπο ήρωα, αλλά τη διαδρομή ενός ανθρώπου που ζει ανάμεσα στην επιθυμία για ένταξη και την ανάγκη για απόσταση. Χωρίς να είναι το σημαντικότερο έργο του, το «Τόνιο Κρέγκερ» ακόμη και σήμερα μας δείχνει ότι η ταυτότητα –καλλιτεχνική, κοινωνική, ερωτική– είναι μια διαρκής, άνιση διαπραγμάτευση με τον εαυτό και τους άλλους.
Η απολίτικη στάση είναι πολιτική
Τιτίκα Δημητρούλια, Καθηγήτρια Θεωρίας και Πράξης της Μετάφρασης, ΕΚΠΑ
Η επανεπίσκεψη των κλασικών ανανεώνει τη ματιά μας στον κόσμο σε κάθε εποχή και φωτίζει τα σκοτάδια της σε μετατοπισμένες προοπτικές, αλλά και τη σχέση μας με τον ίδιο μας τον εαυτό. Ο Τόμας Μαν είναι ένας από τους συγγραφείς στους οποίους επανέρχομαι, συμφωνώντας με τον Γκιόργκι Λούκατς ότι υπήρξε ένας μείζων εκπρόσωπος του κριτικού ρεαλισμού, αλλά και μέγας στιλίστας. Αγαπώ το «Δόκτωρ Φάουστους», την παραλλαγή, και με τη μουσική σημασία του όρου, στο μεσαιωνικό θέμα του Φάουστ με την οποία ο Μαν κλείνει τον κύκλο της δημιουργίας του, στη σχέση της με τους ισχυρούς προγόνους του αλλά και τη γερμανική κουλτούρα εν γένει. Σε αυτό το κατακλυσμένο από μουσική καθολικό μυθιστόρημα, για την οποία συζητάει με τον Αντόρνο, ο συνειδητός αντιφασίστας Μαν αποτυπώνει μοναδικά τη δύναμη των εξωλογικών αφηγήσεων, την απαξίωση της αλήθειας που οδηγεί στην αντιστροφή των αξιών, την αισθητικοποίηση της βίας, την απολίτικη στάση που είναι πολιτική. Προμήνυμα κινδύνου από το παρελθόν για το παρόν και το μέλλον.
