Ο δρ Φρίντχελμ Μαρξ είναι επιμελητής της έκδοσης του συνολικού έργου του Τόμας Μαν, αντιπρόεδρος της Γερμανικής Ενωσης Τόμας Μαν και επικεφαλής της κριτικής επιτροπής του ομώνυμου βραβείου. Εχει την αυτοπεποίθηση του ειδικού που ξέρει το έργο του συγγραφέα τόσο καλά, ώστε μπορεί να πει κάτι τόσο αιρετικό: ότι το βιβλίο του που αγαπά λιγότερο είναι το «Θάνατος στη Βενετία».
– Θα ήθελα να μου ερμηνεύσετε τη γοητεία που ασκεί ο Τόμας Μαν στους Γερμανούς. Τι συναρπάζει περισσότερο τελικά: η ζωή του ή τα κείμενά του;
– Ισχύουν και τα δύο. Ο Κλάους Μαν, ο μεγαλύτερος γιος του, το ήξερε από νωρίς. Υπάρχει μια καταχώριση στο ημερολόγιο που λέει: «Τι παράξενη οικογένεια που είμαστε! Θα γραφτούν βιβλία για εμάς, όχι μόνο για κάποιους από εμάς μεμονωμένα». Υπάρχει όντως μια ολόκληρη σειρά βιβλίων για την οικογένεια Μαν. Η λογοτεχνική παρουσία τους αρχίζει στο γύρισμα του αιώνα με τον αδερφό του, τον Χάινριχ Μαν. Κι αν μελετήσει κανείς το τοπίο των μέσων ενημέρωσης στη Δημοκρατία της Βαϊμάρης, κάθε εννέα μέρες υπήρχε κάποιο δοκίμιο, μια σύντομη ομιλία, μια δήλωση του Τόμας Μαν. Αυτό είναι σήμερα αδιανόητο για έναν συγγραφέα.
– Πράγματι.
– H οικογένεια από το γύρισμα του αιώνα μέχρι τη μεταπολεμική περίοδο πήρε θέση απέναντι σε εντελώς διαφορετικά πολιτεύματα, τη μοναρχία, μετά τη δημοκρατία, νωρίτερα μια επανάσταση στο Μόναχο, τον ανερχόμενο εθνικοσοσιαλισμό, την περίοδο της εξορίας στην Ελβετία και στις ΗΠΑ, τη μεταπολεμική περίοδο, δηλαδή τον Ψυχρό Πόλεμο. Πρόκειται για ένα πολιτικό πανόραμα του 20ού αιώνα.
– Στην πιο πρόσφατη βιογραφία του Μαν από τον Τίλμαν Λάμε (θα κυκλοφορήσει το 2026 από τις εκδόσεις Μεταίχμιο) τονίζεται μια πτυχή που είχε παραμεληθεί για καιρό, η καταπιεσμένη ομοφυλοφιλία του. Ποια είναι η γνώμη σας;
– Πιστεύω ότι είναι μια σημαντική πτυχή, αλλά δεν είναι πραγματικά καινούργια. Η δημοσίευση των ημερολογίων του ξεκίνησε το 1975. Αρχικά προκάλεσε σοκ. Πολλοί μελετητές έμειναν άναυδοι. Αλλά μετά, παραδόξως… οδήγησε σε μια επαναξιολόγησή του, σε ένα αυξημένο ενδιαφέρον. Αυτό που κάνει ο Λάμε είναι ότι αναδεικνύει όσα είχαν αποσιωπηθεί ή περικοπεί αρχικά ως ένδειξη σεβασμού προς τους συγγενείς που ζούσαν ακόμη.
– Μάθαμε όμως κάτι πραγματικά καινούργιο πέρυσι στην 150ή επέτειο από τη γέννησή του;
– Νομίζω ότι η πολιτική πτυχή του έργου του ήταν το νέο στοιχείο, από τους «Στοχασμούς ενός απολιτικού» μέχρι την πραγματικά γενναία αντίστασή του ενάντια στον εθνικοσοσιαλισμό – ήδη από τη δεκαετία του ’20. Οχι μόνο μέσα από δηλώσεις, αλλά και κείμενα. Παράλληλα, από τα ημερολόγια της εξορίας παρακολουθούμε πόσο ζωντανές πολιτικές συζητήσεις διεξάγονταν στο Λος Aντζελες και νωρίτερα στην Ελβετία: πώς λογομαχούσαν συνεχώς με τα παιδιά, οι αδελφοί μεταξύ τους, αλλά και όλη η κοινότητα των εξορίστων για το μέλλον της Γερμανίας ή την ιδέα της Ευρώπης.
– Εκδώσατε ένα graphic novel πέρυσι. Είναι μια προσπάθεια να συνδέσετε τη νεότερη γενιά με το έργο του;
– Ηταν και για μένα μια μικρή περιπέτεια. Το graphic novel πραγματεύεται ένα πολιτικά φορτισμένο ταξίδι στη Γερμανία το 1949, την πρώτη επιστροφή του μετά την εξορία. Το υλικό ήταν κάτι σαν road novel. Κατά τη διάρκεια αυτού του ταξιδιού έρχεται αντιμέτωπος με το μίσος, ενώ λίγο νωρίτερα έδωσε τέλος στη ζωή του ο Κλάους Μαν. Υπάρχουν πολλά να αφηγηθεί κανείς, πολλές λεπτομέρειες. Στο κατάλυμα όπου μένει στο Μπάιροϊτ, του δίνουν ένα βιβλίο επισκεπτών να υπογράψει. Γυρίζει μερικές σελίδες πίσω και βλέπει τις υπογραφές όλων των μεγαλοστελεχών των ναζί. Στο ξενοδοχείο δεν μπήκαν καν στον κόπο να αλλάξουν το βιβλίο επισκεπτών, ενδεικτικό γεγονός για τη συνέχεια του αντισημιτισμού και των εθνικοσοσιαλιστικών νοοτροπιών.
– Οι ιστορικοί συγκρίνουν συχνά τη σημερινή περίοδο με τη Δημοκρατία της Βαϊμάρης. Eχει η λογοτεχνία του Τόμας Μαν επικαιρότητα σήμερα και γι’ αυτόν τον λόγο;
– Νομίζω πως ναι. Το 2021 έμεινα για μερικούς μήνες στο σπίτι του Τόμας Μαν στο Λος Αντζελες…
– Παρεμπιπτόντως, κάηκε τελικά στις μεγάλες φωτιές;
– Η φωτιά πέρασε ξυστά από τον κήπο. Σώθηκε από καθαρή τύχη. Αυτό που έλεγα είναι πως το γεγονός ότι η Γερμανία αποφάσισε να μετατρέψει αυτό το σπίτι σε χώρο γερμανοαμερικανικού διαλόγου, επιβεβαιώνει πόσο σύγχρονη είναι η σκέψη του. Σε μια ομιλία του το 1938 στις ΗΠΑ λέει ότι η δημοκρατία χρειάζεται διαρκή εσωτερική ανανέωση, ότι πρέπει συνεχώς να εργάζεται κανείς πάνω σε αυτήν. Και προσθέτει: «Αυτό δεν το γνωρίζουν μόνο στην Ευρώπη, αλλά και στην Αμερική». Αυτή η δευτερεύουσα πρόταση δεν θα μπορούσε να είναι πιο επίκαιρη.
– Στις ραδιοφωνικές ομιλίες του στο BBC ανέφερε κάποια στιγμή την Ελλάδα και την έπαρση της ναζιστικής σημαίας στην Ακρόπολη…
– Αυτές οι ομιλίες ήταν μια σημαντική μαρτυρία αντίστασης. Και δεν ήταν εύκολη υπόθεση. Ηταν κόπος να πηγαίνει κάθε μήνα στο στούντιο για να τις ηχογραφήσει.
– Ξέρετε ποια ήταν η σχέση του με τα ελληνικά κείμενα;
– Στο σχολείο δεν τα πήγαινε ιδιαίτερα καλά στα Λατινικά και τα Αρχαία Ελληνικά. Ενδιαφερόταν όμως πάρα πολύ για την ελληνική μυθολογία, είναι ένα διαχρονικό θέμα στο έργο του. Αλλά όσον αφορά τη μελέτη των πρωτοτύπων; Θα ήταν τραβηγμένο να πούμε ότι «διάβαζε τον Ομηρό του». Τον διάβασε μεν, αλλά όχι στο πρωτότυπο.
– Ποιο είναι το αγαπημένο σας βιβλίο; Και ποιο θεωρείτε ότι «δεν διαβάζεται»;
– Δεν ξέρω αν θα μου βγει σε καλό αυτό τώρα, αλλά βρίσκω ότι η νουβέλα «Θάνατος στη Βενετία» είναι υπερβολικά επιτηδευμένη. Προσπαθεί υπερβολικά: γράφει σε εξάμετρα, ανατρέχει στον Σωκράτη, στον Αλκιβιάδη και σε ό,τι άλλο μπορεί.
– Ομολογώ δεν το περίμενα αυτό. Και το αγαπημένο σας;
– «Οι Μπούντενμπροκ». Είναι ένα απίστευτα βαθύ βιβλίο και ταυτόχρονα αστείο, με θέμα τον θάνατο και την παρακμή. Και –Θεέ μου– το έγραψε σε ηλικία 25 ετών!
– Διάβασα πέρυσι το βιβλίο ενός Ελβετού συγγραφέα, του Νέλιο Μπίντερμαν, το «Lazar», που επίσης έγραψε την ιστορία της οικογένειάς του. Είναι κάτω από 30 ετών. Τον συγκρίνουν με τον Τόμας Μαν, έτσι δεν είναι;
– Ημουν στην κριτική επιτροπή για το Γερμανικό Βραβείο Βιβλίου και μιλήσαμε πολύ γι’ αυτό το βιβλίο. Το χάρισα σε πολλούς φίλους κι όλοι ενθουσιάστηκαν. Εξαρτάται πάντως ποιος τον συγκρίνει με τον Μαν. Ενίοτε ακούγεται σαν συγκεκαλυμμένη κριτική, ότι αφηγείται όπως αφηγούνταν πριν από 100 χρόνια.
– Δεν το είχα σκεφτεί αυτό.
– Φυσικά είναι και εγκωμιαστικό σχόλιο. Είναι ένα αριστοτεχνικό βιβλίο που δεν μπορείς να αφήσεις από τα χέρια σου.
– Μια τελευταία ερώτηση, λίγο κουτσομπολίστικη, σχετικά με την αυτοκτονία των παιδιών του και των δύο αδελφών του. Πιστεύετε ότι υπάρχει κάποιο διαγενεακό τραύμα;
– Στην περίπτωση των παιδιών έχει όντως να κάνει με τον πατέρα. Λέγεται ότι ήταν ψυχρός, άκαμπτος. Δεν καθιστώ τον Τόμας Μαν υπαίτιο για τις αυτοκτονίες. Ειδικά ο Κλάους και η Ερικα ταλαιπώρησαν τους γονείς τους τη δεκαετία του ’20. Εζησαν μια άγρια νιότη. Οι γονείς τους τους ανέθρεψαν πολύ φιλελεύθερα. Λένε συνέχεια «κανείς δεν επιτρεπόταν να μπει στο γραφείο του». Μιλάμε για έναν εργαζόμενο οικογενειάρχη στις αρχές του 20ού αιώνα. Δεν θέλω να ξέρω πώς συμπεριφέρονταν άλλοι οικογενειάρχες τότε.
