Ενας μήνας περίπου έχει περάσει από την ημέρα –1η Ιανουαρίου 2026– που το έργο του Τόμας Μαν έπαψε να προστατεύεται από την ευρωπαϊκή νομοθεσία περί πνευματικών δικαιωμάτων, αποτελώντας πλέον «δημόσιο κτήμα». Στα ελληνικά βιβλιοπωλεία ήδη βρίσκονται ή θα βρεθούν διάφορα μυθιστορήματα και νουβέλες του νομπελίστα Γερμανού, σε νέες εκδόσεις. Ενδεικτικά, από το Μεταίχμιο κυκλοφόρησαν οι «Μπούντενμπροκ» και ο «Τόνιο Κρέγκερ» σε νέα μετάφραση της Εμης Βαϊκούση, καθώς και ο «Θάνατος στη Βενετία» σε μετάφραση Βασίλη Τσαλή, έργο που αναμένεται και από τον Ψυχογιό σε μετάφραση Μαρίας Τοπάλη, αλλά και από τον Πατάκη σε μετάφραση Γιάννη Καλιφατίδη. Η ιστορία του «Τόνιο Κρέγκερ» θα κυκλοφορήσει και από τις εκδόσεις Δώμα σε μετάφραση Μαργαρίτας Ζαχαριάδου, ενώ η Κίχλη ανακοίνωσε τη νουβέλα «Ο Μάριο και ο μάγος» σε μετάφραση Νίκου Σκοπλάκη. Θα έλεγε κανείς ότι οι μεταφραστές και οι μεταφράστριες του Τόμας Μαν είχαν πολλή και δύσκολη δουλειά.
Ποιες προκλήσεις αντιμετώπισαν; «Ο Τόμας Μαν είναι ο κατεξοχήν στυλίστας της γερμανικής γλώσσας και το έργο του αποτελεί το μέτρο των δυνατοτήτων της», λέει ο Βασίλης Τσαλής. Η νουβέλα «Θάνατος στη Βενετία», ήταν ένα από τα δυσκολότερα έργα στη μεταφραστική καριέρα του λόγω της ευρείας χρήσης της υποτακτικής σύνδεσης από τον συγγραφέα, του μακροπερίοδου λόγου, αλλά και εξαιτίας του λεξιλογικού πλούτου του Μαν: «Πρέπει όλα αυτά να ακουστούν σύγχρονα, όχι άκαμπτα και να προσαρμόσεις τη γλώσσα του στο αισθητήριο του σημερινού αναγνώστη, χωρίς να ξεφύγεις από το “λόγιο” ύφος του συγγραφέα», σημειώνει ο κ. Τσαλής.
Η μουσικότητα του λόγου
«Το μεγαλύτερο στοίχημα ήταν να αφουγκραστώ και να αποδώσω τον ρυθμό και τη μουσικότητα του μακροπερίοδου λόγου. Ο Μαν αξιοποιεί τον αστείρευτο πλούτο της γερμανικής γλώσσας, πλάθοντας δαιδαλώδεις προτάσεις, πλούσιες σε εικόνες, αρώματα και συναισθήματα, ενώ συγχρόνως αντλεί από την αρχαία ελληνική γραμματεία και πειραματίζεται με το ομηρικό δακτυλικό εξάμετρο. Χρειάζεται να επινοηθεί ενίοτε μια νέα γλώσσα, να βρεθεί η ισορροπία ανάμεσα στον ελεγειακό και τον ειρωνικό τόνο που διατρέχει την αφήγηση», λέει ο Γιάννης Καλιφατίδης, που επίσης μετέφρασε τον «Θάνατο στη Βενετία».
«Είναι ο στυλίστας της γερμανικής γλώσσας και το έργο του αποτελεί το μέτρο των δυνατοτήτων της», λέει ο Β. Τσαλής, ενώ ο Γ. Καλιφατίδης υπογραμμίζει πως «χρειάζεται να επινοηθεί ενίοτε μια νέα γλώσσα, να βρεθεί η ισορροπία ανάμεσα στον ελεγειακό και τον ειρωνικό τόνο».
Η Μαργαρίτα Ζαχαριάδου σημειώνει ότι ο «Τόνιο Κρέγκερ» είναι ένα από τα «κάπως νεανικά» έργα του Γερμανού. «Αυτό σημαίνει ότι, μολονότι δεν έχει ακόμη φθάσει στην πυκνότητα του “Μαγικού βουνού”, ο μεγάλος συγγραφέας είναι ήδη εδώ, η υψηλή του γλώσσα είναι εδώ, τα θέματα που θα τον απασχολούν σε όλη του τη ζωή είναι εδώ», εξηγεί η κ. Ζαχαριάδου. Και η Εμη Βαϊκούση αναφέρει τις αγωνίες της ενώ μετέφραζε τον «Τόνιο Κρέγκερ» αλλά και τους «Μπούντενμπροκ»: «Θα μπορέσω», θυμάται να αναρωτιέται η μεταφράστρια, «να φέρω το κείμενο ακόμη πιο κοντά σε αυτό που, ιδεατά, θα ικανοποιούσε τον συγγραφέα, αν μπορούσε να το διαβάσει στη γλώσσα μου; Θα τον ικανοποιούσαν οι γέφυρες που επινόησα προκειμένου να κάνω αόρατα ορισμένα αναπόφευκτα αδιέξοδα ανάμεσα στις δύο γλώσσες;».
Ερχόμενος πάντως κανείς σε τόσο στενή επαφή με το έργο του Μαν, γοητεύεται και από μη προφανή χαρακτηριστικά του. Η κ. Βαϊκούση αναφέρει «την τόλμη με την οποία εισήγαγε –ήδη στους “Μπούντενμπροκ”– το σεξουαλικό βίωμα, ειδικά στη σκηνή του πιανιστικού αυτοσχεδιασμού, όπου η περιγραφή υπαινίσσεται παράλληλο αυνανισμό του έφηβου Χάνο». Ο συγκεκριμένος ήρωας «μετενσαρκώνεται», λέει η μεταφράστρια, στη φιγούρα του Τόνιο Κρέγκερ και στην ομώνυμη νουβέλα, η οποία μιλάει ανοιχτά για την ομοφυλοφιλική έξη του ήρωα. Η διάσταση αυτή θα εκδιπλωθεί και στο κατοπινό έργο του Μαν: «Εχει κανείς την αίσθηση ότι πρόκειται για μια διά βίου, δημόσια διαδικασία αυτοανάλυσης», σημειώνει η κ. Βαϊκούση και προσθέτει στα πιο συγκινησιακά χαρακτηριστικά του συγγραφέα και τη θεμελιώδη αντίθεση ζωή (υγεία) – τέχνη (αρρώστια), που φανερώνει «μια κατανόηση της ανθρώπινης αδυναμίας εν γένει».
Ο κ. Καλιφατίδης, από την άλλη, έβρισκε ανέκαθεν γοητευτική «τη σαρκαστική στάση του Μαν απέναντι στους χαρακτήρες των έργων του, η οποία έρχεται να αναδείξει εντέλει τις νευρώσεις του δυτικού πολιτισμού – η σωματική και ψυχική φθορά, η ίδια η ασθένεια ως εγγενές γνώρισμα της ιστορίας και της τέχνης, αλλά και ως σύμπτωμα της νεωτερικότητας». Οπως λέει, η γραφή του Μαν «υπονομεύει όχι μόνο τους ήρωές του, αλλά και τις αξίες που υπερασπίζονται», ενώ στον «Θάνατο στη Βενετία» ειδικά «γινόμαστε μάρτυρες της καταστροφικής πορείας ενός καταξιωμένου δημιουργού που ενσαρκώνει το απολλώνιο ευρωπαϊκό πνεύμα, για να υποκύψει τελικά στην οργιαστική μανία του Διονύσου». «Ανοίγοντας ένας νέος αναγνώστης ένα οποιοδήποτε βιβλίο του Μαν, θα βρεθεί μπροστά σε κάτι που έχει αρχίσει να εκλείπει: την ευλογημένη πολυπλοκότητα», λέει η κ. Ζαχαριάδου.
Το «τσαλάκωμα» της εικόνας του
Ο κ. Τσαλής μνημονεύει και εκείνος την ειρωνεία του Μαν αλλά και την πολιτική πορεία του, που ξεκίνησε από την υποστήριξη της αυτοκρατορικής Γερμανίας και έφθασε στη σοσιαλδημοκρατία και στην ανυποχώρητη εναντίωσή του στον ναζισμό. «Αυτό που θαυμάζω όμως στον βίο του είναι το τσαλάκωμα της εικόνας του. Σε όλη του τη ζωή καλλιεργούσε μια άψογη εικόνα για τον εαυτό του. Δεν είχε γράψει ούτε μία επιστολή που να μην ήταν προσεγμένη μέχρι την τελευταία λέξη. Με τα ημερολόγιά του, ωστόσο, τα οποία είχε ζητήσει να κυκλοφορήσουν 20 χρόνια μετά τον θάνατό του, τσαλάκωσε αυτή την εικόνα. Είναι απρόσεκτα γραμμένα και έχει προσωπικές εξομολογήσεις που παραπέμπουν στον κρυφό ομοερωτισμό του. Ηταν σαν να έλεγε “αυτός είμαι. Ζητάω συγγνώμη”».
