ΕΛΕΝΗ ΣΤΕΛΛΑΤΟΥ
Καιρός των κρυστάλλων
εκδ. Πόλις, 2025 σελ. 392
Με έναν κρυστάλλινο θάνατο ξεκινάει το μυθιστόρημα της Ελένης Στελλάτου. Η παγωμένη επιφάνεια μιας λίμνης θρυμματίζεται όταν ένα αγόρι τη διασχίζει με το έλκηθρό του. Η σκηνή μοιάζει πασπαλισμένη με πάχνη παραμυθιού, μεταφέροντάς μας στο κεντρικό σκηνικό του βιβλίου, την αλλόκοτη πανδημία που ενσκήπτει σε μια ζοφώδη πόλη, κάπου στον κόσμο. Ο «ντρογκερίστας» Εμανουέλ Περόν έχει επιλέξει να ζει μακριά από τους ανθρώπους, κλεισμένος στην «ντρογκερία» του, σε ένα μόνιμο ημίφως. Ετσι κι αλλιώς, η πάλλευκη όψη αλμπίνου προκαλεί στους γύρω του αποστροφή. Οταν, όμως, οι κάτοικοι της πόλης αρχίζουν να μαρμαρώνουν και να γίνονται θρύψαλα, ο Περόν καλείται να αναλάβει μια ευθύνη, για την οποία δεν είναι έτοιμος.
Η Στελλάτου αναδεικνύει σε πολλαπλές εκφάνσεις το ζήτημα της ανάληψης της ευθύνης. Αρκετά επιμέρους επεισόδια στο μυθιστόρημα κάνουν νυγμούς για απόκλιση από την ηθική και για δυσσέβεια, επαναφέροντας τη διαπάλη ιερού και δαιμονικού. Η αντίστιξη μεταξύ καλού και αμαρτίας τροφοδοτεί ενδιαφέρουσες θεολογικές διερωτήσεις. Ο Περόν δεν πάει στην εκκλησία, μολονότι δεν έχει εξορίσει εντελώς από το μυαλό του τη μεταφυσική σκέψη. Σε αυτήν θα καταφύγει αναζητώντας την αρχή του κακού. Ο έρωτάς του για τη Μαρία Λουίζα, την ανιψιά του πάδρε Λεόν, τον πλημμυρίζει με αγιωτικές παρομοιώσεις. Οταν τη βλέπει σκέφτεται ότι είναι μια αγία. Από την άλλη, όταν επισκέπτεται έναν ασθενή που ανάρρωνε αργά χάρη σε ένα απόσταγμά του, νιώθει σαν ο παράδεισος να επέστρεψε στη Γη. Φεύγοντας από το σπίτι του αρρώστου τον αποκαλεί νοερά Μωυσή.
Η θρησκεία
Ο περίγυρος του Περόν είναι μάλλον θρησκομανής. Η Ντολόρες, η οικονόμος του, δεν σταματά να προσεύχεται και να σταυροκοπιέται, ενώ κάθε Κυριακή βρίσκεται στην εκκλησία. Ο τρελός καπελάς Χαβιέρ Ζανέιρο τριγυρίζει στην πόλη ουρλιάζοντας ενθουσιασμένος ότι έρχεται η συντέλεια του κόσμου. Ο Ρικάρντο Αμες διαφημίζει στην αγορά ένα θαυματουργό ελιξίριο, βεβαιώνοντας τους υποψήφιους πελάτες ότι είχε ακούσει μέσα του τη φωνή του Κυρίου. Ο πάδρε Λεόν επαγρυπνεί για τα ίχνη του κακού. Οι κάτοικοι λιτανεύουν στους δρόμους μια ιερή εικόνα, με τη βεβαιότητα ότι «η Θεία Χάρη έφτασε βαθιά μέσα τους και ότι δεν θ’ αφήσει ο Κύριος το κακό ανεξέλεγκτο, αφού ζήτησαν την προστασία Του με τόση θέρμη».
Ο Περόν γνωρίζει ότι δεν διαθέτει καμία αυθεντία, μπροστά στο υπερλογικό κακό είναι τελείως ανήμπορος. Θα ήθελε να εξαφανιστεί σε μια βιβλιοθήκη. Αλλωστε αυτό που κυρίως κάνει στο βιβλίο είναι να γράφει. Η βιβλιοθήκη του σπιτιού του ήταν κατάφορτη με τόμους σε όλες τις γνωστές και άγνωστες γλώσσες, σε γλώσσες αρχαίες, «με παράξενες γραμματοσειρές που μοιάζουν περισσότερο με σύμβολα». Συχνά κρυβόταν πίσω από εγχειρίδια φαρμακολογίας, συλλογιζόμενος την ασθένεια της καρδιάς. Διότι είχε καταλήξει ότι το πλεόνασμα αγάπης καθιστούσε ορισμένους ανθρώπους ευάλωτους στην ασθένεια, επιφέροντας μια ρήξη μέσα τους. Οι καρδιές τους πάγωναν και ράγιζαν, μαύρες φλέβες απλώνονταν στο στέρνο τους και έπειτα έσπαγαν σύγκορμοι σε κομμάτια.
Αγγελος και φάντασμα
Το σκιαγράφημα του πρωταγωνιστή είναι αριστοτεχνικό. Ο Περόν εμφανίζεται σαν ένα άφυλο πλάσμα, λίγο άγγελος, λίγο φάντασμα, σαν να μεσιτεύει ανάμεσα στη ζωή και στον θάνατο. Ενα πλάσμα μυθικό, αποκύημα σελίδων. Εξίσου λεπτουργημένη είναι η σκηνογραφία της πόλης, που το κιαροσκούρο της παραπέμπει στον γερμανικό εξπρεσιονισμό. Ο Περόν και η πόλη συναποτελούν τα πιο εντυπωσιακά επιτεύγματα της Στελλάτου, όπως και η γραφή, που με την κομψότητά της γοητεύει βαθιά, ιδίως όταν αφήνεται στο όνειρο και στην παραίσθηση. Οι μακρόσυρτες φράσεις όπου εγκιβωτίζονται διαφορετικές φωνές, θυμίζουν έντονα την τεχνοτροπία του Λάσλο Κρασναχορκάι.
Θα προτιμούσα να τονίζεται περισσότερο η ξενότητα της μυθοπλαστικής συνθήκης. Για παράδειγμα, τα ονόματα των προσώπων κατάγονται προφανώς από τη Λατινική Αμερική, κοιτίδα του μαγικού ρεαλισμού, ενώ συναντάμε φράσεις στα γαλλικά και τα γερμανικά. Φυσικά δεν καταλαβαίνω καθόλου τη γλωσσική επιλογή της «ντρογκερίας» και του «ντρογκερίστα». Θα ήθελα ο λόγος του Περόν να αρύεται από εκείνες τις παράξενες γλώσσες, που το αλφάβητό τους έμοιαζε με σύμβολα. Η μυθολόγηση του υπερφυσικού απαιτεί, προκειμένου να δημιουργηθεί η ατμόσφαιρα της ανοικείωσης, τη διάρρηξη κάθε δεσμού με την πραγματικότητα, με εξαίρεση διάσπαρτες, μόλις διαφαινόμενες, προβολές στην αληθινή ζωή.
Ορμώμενη από τη νωπή ακόμη πραγματικότητα της πανδημίας, η Στελλάτου συνέθεσε ένα πολύπτυχο μυθιστόρημα, που αλληγορεί την τρωτότητα της ανθρώπινης φύσης, αλλά και τη δύναμή της όταν αντιμετριέται με ένα αδόκητο κακό.
