Με το ένα χέρι κρατάει τον Δημήτριο Καπετανάκη και με το άλλο τον Κωνσταντίνο Καβάφη, καθώς πορεύεται στην τέταρτη θητεία του ως καλλιτεχνικός διευθυντής της Εθνικής Λυρικής Σκηνής. Ο ένας, είναι ο ποιητής (γεν. 1912) στον οποίο βάσισε το «Ρέκβιεμ για το τέλος του έρωτα», ανάθεση του Δημήτρη Παπαϊωάννου, το 1995, που παρουσιάζεται και πάλι, ύστερα από τριάντα χρόνια, την ερχόμενη εβδομάδα. Ο άλλος, τροφοδότησε το νέο του έργο με τίτλο «Τόσαις φοραίς τόσο κοντά να είμαι», που θα δώσει την πρεμιέρα του στο Φεστιβάλ Χορού Βελιγραδίου, τον Απρίλιο. Τέσσερα ποιήματα ερωτικά του Καβάφη («Ο Σεπτέμβρης του 1903», «Ο Δεκέμβρης του 1903», «Μακρυά», «Γκρίζα»), με τέσσερις χορογράφους, μέσα σε μια πρωτότυπη εικαστική – ακουστική εγκατάσταση, με τη συμμετοχή χορευτών, εννέα μουσικών και ενός ψάλτη.
Ο Γιώργος Κουμεντάκης, μάλλον αποκαμωμένος αλλά γαλήνιος και πλήρης, ύστερα από μια μέρα γεμάτη υποχρεώσεις, κάθεται στο γραφείο του στη Λυρική, διευθετώντας τις τελευταίες εκκρεμότητες για την πολυαναμενόμενη παραγωγή του «Ρέκβιεμ». Τρεις ισχυρές υπογραφές δημιουργούν «γεγονός», προκαλώντας κοσμοσυρροή: Γ. Κουμεντάκης (μουσική), Θ. Κουρεντζής (μουσική διεύθυνση), Δ. Παπαϊωάννου (σύλληψη, σκηνοθεσία, χορογραφία, εικαστικός σχεδιασμός). Από τις 24 έως τις 30 Ιανουαρίου, στην αίθουσα Σταύρος Νιάρχος της ΕΛΣ – ΚΠΙΣΝ. Είναι ήδη sold out.
– Το «Ρέκβιεμ» είχε έναν συγκεκριμένο χαρακτήρα και περιεχόμενο. Τρεις δεκαετίες μετά, ποιο είναι το καινούργιο του πλαίσιο;
– Oπως θυμάστε, το «Ενός λεπτού σιγή», μια ενιαία παράσταση, είχε δύο μέρη. Το ένα ήταν η μουσική του Χατζιδάκι με την ποίηση του Χριστιανόπουλου. Ο Δημήτρης Παπαϊωάννου μού ζήτησε να γράψω το «Ρέκβιεμ για το τέλος του έρωτα». Το 1995 ήταν η εποχή που φίλοι, γνωστοί και χιλιάδες άτομα σε όλον τον κόσμο πέθαιναν από AIDS, οπότε του ήταν και μου ήταν απαραίτητο να συμμετάσχω στο δίπτυχο με ένα έργο που θα τοποθετούσε τα πράγματα στην τότε εποχή αλλά ταυτόχρονα θα περνούσε στο πιο φαντασιακό και πιο ποιητικό. Υπήρχε πολύ μεγάλη ανασφάλεια, πόνος, θλίψη, θρήνος για όλη αυτή την κατάσταση. Το γεγονός ότι θα το δούμε σε μεγαλύτερη κλίμακα από το 1995, με τη ματιά των νέων ερμηνευτών, του δίνει μια ακόμα μεγαλύτερη δραματική διάσταση, αυτή που έχει και η εποχή μας. Ειδικά με τον Τραμπ, ό,τι βιώνει η queer κοινότητα έχει μια βαθιά απόκλιση από τον ανθρωπισμό. Αρχίζουν πάλι αυτές οι κοινότητες να περνούν στο περιθώριο, όπως ακριβώς τότε στο AIDS, με έναν πιο δύσκολο και πιο βάναυσο τρόπο. Πιστεύω ότι η σημερινή εποχή είναι πολύ πιο σκληρή και απάνθρωπη από αυτό που ζήσαμε τότε. Και συνεχώς αναπτύσσεται ένα μεγάλο κομμάτι ανθρωποφαγίας. Μιλάω γι’ αυτό που έχουμε μέσα μας, το οποίο είναι έτοιμο να κατασπαράξει τα πάντα. Γιατί; Γιατί δεν μπορούμε να ανεχθούμε τον απέναντι ή τον εαυτό μας στον καθρέφτη ή κάποιον άλλον διαφορετικό.
Mε τον Τραμπ, ό,τι βιώνει η queer κοινότητα έχει μια βαθιά απόκλιση από τον ανθρωπισμό. Πάλι αυτές οι κοινότητες περνούν στο περιθώριο, όπως ακριβώς τότε στο AIDS.
– Γιατί στραφήκατε στο ποίημα «Λάζαρος» του Δημητρίου Καπετανάκη;
– Δεν ήθελα ο λόγος να προέρχεται από τη νεκρώσιμη Ορθόδοξη ακολουθία ή από την Καθολική. Hθελα να έχει μια ποιητική διάσταση, για να φανούν όλα αυτά τα αισθήματα και συναισθήματα που βιώναμε όλοι. Το ποίημα αυτό γράφεται από έναν άνθρωπο που επίσης πεθαίνει, νεότατος, στα 32 του. Είναι στο τελευταίο στάδιο της ασθένειας. Eγραψε στα αγγλικά, ήταν ένας σπουδαίος ποιητής σε έναν πολύ συμπυκνωμένο χρόνο, και αυτό με ενδιέφερε πολύ για το κομμάτι της χαμένης νεότητας που προσωποποιείται και στη δική του περίπτωση.
– Και για να εκφράσετε τη σημερινή συνθήκη, πάλι το ίδιο ή κάποιο άλλο ποίημα θα επιλέγατε;
– Πήρα φράσεις απ’ το ποίημα που τις έβαζα σε μια κυκλική ροή και έρχεται ο ίδιος λόγος με έναν τρόπο εκφοράς διαφορετικό ή γυρίζει πίσω και μετά κάνει ένα άλμα προς τα μπρος. Ακούς αυτές τις φράσεις κι αυτές μετά είναι σαν καρφιά. Σαν τον χτύπο σε μια πόρτα. Ο χτύπος αυτός σημαίνει θάνατο. Είναι μια γραφή μάλλον διαχρονική. Με έχει στοιχειώσει.
Αν τώρα το ανακάλυπτα, το ίδιο θα χρησιμοποιούσα, και θα σας πω γιατί. Διότι από όλη αυτή την ιστορία, όλα αυτά τα χρόνια, μεγαλώνοντας, οι εποχές άλλαζαν, όλα άλλαζαν, οι σκέψεις, οι επιθυμίες, οι γλώσσες, οι μουσικές, όμως αυτό το ποίημα έμενε πάντα μέσα μου σταθερό, δεν έχει αλλοιωθεί σε τίποτα. Δεν είναι μόνο οι λέξεις, μόνο οι φράσεις που φυσικά υπάρχουν, αλλά και ο ίδιος ο Καπετανάκης και η εποχή του και η εποχή μου. Και πάμε πίσω στον Καβάφη. Βρίσκω μια γραμμή, μια καμπύλη που τα ενώνει.
– Μου λέτε ότι ανάμεσα στον Καβάφη και στον Καπετανάκη υπάρχει μια άτυπη συνομιλία μέσα σας.
– Είναι η κυκλικότητα της φόρμας. Λέει «καθώς αγωνιζόμουν να θυμηθώ/ ένα μονάχα πράγμα, που φώναζα στον πυρετό μου/ για βοήθεια, βοήθεια». Η λέξη «βοήθεια» επανέρχεται. Μου ήταν τόσο εμφανές ότι πρέπει να ουρλιάξω για βοήθεια, βοήθεια… Τι να πάρω από έναν άλλο στίχο ενώ ο Καπετανάκης μού το δίνει με τέτοια γενναιοδωρία και ταυτίζομαι πλήρως;
– Βοήθεια για τι;
– Μόνο εγώ ζητάω βοήθεια; Μα αν δεν ζητήσουμε όλοι βοήθεια, χαθήκαμε.
– Από πού να ζητήσουμε βοήθεια;
– Απ’ τον εαυτό μας; Από τους γύρω μας; Ο ένας έχει ξεχάσει τον άλλο. Απ’ αυτούς που μας κυβερνούν; Απ’ αυτούς που διαχειρίζονται το χρήμα; Απ’ αυτούς που πολιτεύονται; Απ’ αυτούς που δημιουργούν; Από τον Θεό; Από τη φύση;
– Λέτε να μας βοηθήσει κάτι από όλα αυτά;
– Είμαι αισιόδοξος μέσα σε αυτήν την καταχνιά, μέσα σ’ αυτόν τον θρήνο και το θολό τοπίο. Ναι, είμαι πολύ αισιόδοξος για ανθρώπους που δεν το περιμένεις τώρα, αλλά που θα έχουν τη δύναμη και την έμπνευση και την καλοσύνη και την αγάπη για το ανθρώπινο είδος, για τη γη, για τον πλανήτη, για τα ζώα, για τα φυτά.
– Μέσα από το συναίσθημα πιστεύετε ότι θα αλλάξουν τα πράγματα;
– Μόνο μέσα από το συναίσθημα θα αλλάξουν. Η υπολογιστική λογική μάς έχει φτάσει εδώ που βρισκόμαστε τώρα.
– Tο 2017, όταν αποδεχθήκατε τη θέση, είχατε πει για μία θητεία. Eκτοτε ακολούθησαν τρεις και πάμε για τέταρτη.
– Oντως η επιθυμία μου ήταν για μία θητεία γιατί νόμιζα, μέσα στην αφέλειά μου, ότι σε τρία χρόνια θα μπορούσε να βρεθεί ο τρόπος να επιτευχθούν όλα αυτά τα οποία σκεφτόμουν για έναν οργανισμό τέτοιου μεγέθους. Στα τρία χρόνια, όμως, δεν είχα κάνει παρά ελάχιστα πράγματα από αυτά που φανταζόμουν. Oμως, πλέον, με την απόσταση του χρόνου, μπορώ να πω ότι η αλλαγή εποχής που σηματοδοτήθηκε με τη μεταστέγασή μας στο ΚΠΙΣΝ το 2017 δεν ήταν ούτε αυτονόητη ούτε απλή. Hταν αποτέλεσμα συστηματικής εργασίας, ίσως και άγνοιας κινδύνου.
O οργανισμός έχει αναπτύξει μεγάλη εξωστρέφεια. Μόνο τον Νοέμβριο είχαμε 72 παραγωγές στην περιφέρεια. Και αυτό είναι ένα ποτάμι το οποίο δεν μπορεί να γυρίσει πίσω.
Η δεύτερη τριετία ήρθε πολύ φυσιολογικά. Εκεί άρχισε να στήνεται όλο το οραματικό πλαίσιο. Μιλάμε και για το καλλιτεχνικό μέρος, αλλά και για το καθαρά διοικητικό και οικονομικό. Ο οργανισμός άρχισε να ανθίζει με έναν τρόπο γενναιόδωρο. Η βοήθεια από το υπουργείο και προσωπικά από τη Λίνα Μενδώνη ήταν πολύ ουσιαστική. Και δεν είναι μόνο οικονομικό το θέμα. Αν δεν πηγαίνει μαζί με ένα στήριγμα ουσιαστικό, σε ανθρώπινο και ψυχικό επίπεδο, τότε αυτό παραμένει μετέωρο. Φυσικά έχουμε τη μεγάλη φροντίδα και στήριξη του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος και του Ανδρέα Δρακόπουλου προσωπικά. Στη συνέχεια άρχισαν να έρχονται πολλοί σπόνσορες, οι οποίοι αυτή τη στιγμή αυξάνονται. Παράλληλα ο οργανισμός έχει αναπτύξει μεγάλη εξωστρέφεια. Μόνο τον Νοέμβριο είχαμε 72 παραγωγές στην περιφέρεια. Και αυτό είναι ένα ποτάμι το οποίο δεν μπορεί να γυρίσει πίσω. Μέσα από όλα αυτά τα χρόνια καταλαβαίνω ότι, μετά τη θητεία μου, χρειάζεται ένα πρόσωπο με νέες ιδέες, ακόμα και χωρίς αντίστοιχη εμπειρία. Ενας νέος άνθρωπος που θα μπορεί όλο αυτό να το πάει δέκα βήματα μπροστά.
