Ο Νταν Μπράουν είναι αναμφίβολα ένας απ’ τους πιο διάσημους συγγραφείς λαϊκής λογοτεχνίας στον κόσμο. Ο «Κώδικας Ντα Βίντσι» έχει πουλήσει πάνω από 80 εκατ. αντίτυπα παγκοσμίως και κάθε νέος τίτλος του αντιμετωπίζεται ως εκδοτικό γεγονός. Πριν από τον «Κώδικα» προηγήθηκαν τρία μυθιστορήματα, τα οποία είχαν μάλλον χλιαρή υποδοχή, αλλά απέκτησαν αναγνώστες εκ των υστέρων. Πολλοί ταυτίζουν τον Νταν Μπράουν με τα θέματα που ανέπτυξε στα βιβλία του: τον θρησκευτικό μυστικισμό, τη θρησκειολογία, τη γοητεία των μυστηρίων, καθώς και τη χρήση συμβόλων και αριθμών. Η μεγάλη του εμμονή, ωστόσο, που διατρέχει άλλοτε υπόγεια και άλλοτε πιο φανερά το έργο του, είναι άλλη. Απ’ το πρώτο βιβλίο του κιόλας, το «Ψηφιακό οχυρό», ο Μπράουν έδειξε ότι ενδιαφέρεται ιδιαιτέρως για την εξέλιξη της επιστήμης. Η μεγάλη επιτυχία του «Κώδικα» τον υποχρέωσε στα δύο επόμενα βιβλία να κινηθεί στα γνωστά του μοτίβα, αλλά στα δύο πιο πρόσφατα βιβλία του, το «Origin» (2017) και το «Μυστικό των μυστικών» (2025), η επιστήμη και η τεχνολογία περνούν στο προσκήνιο.
Στο διάστημα που μεσολάβησε μεταξύ των δύο τελευταίων βιβλίων του άλλαξαν πολλά. Στο «Origin» ο Βαλέρο «απηύθυνε συστηματικά προειδοποιήσεις ότι η ΤΝ εξελισσόταν με ταχύτητα που ξεγελούσε και ότι έπρεπε να εφαρμοστούν αυστηρές κατευθυντήριες οδηγίες που θα καθόριζαν την ικανότητά της να αλληλεπιδρά με τον κόσμο των ανθρώπων» (σελ. 649). Στο «Μυστικό των μυστικών», οι εξελίξεις έχουν επιβεβαιώσει τις ανησυχίες του συγγραφέα. Βρισκόμαστε πλέον στο σημείο μηδέν. Ο Φόκμαν, επιμελητής μεγάλου εκδοτικού οίκου, εξεγείρεται απέναντι σε ένα μέλλον που δεν είναι πια υπόσχεση, αλλά πραγματικότητα. «Είχε υπόψη του τις διάφορες εφαρμογές ΤΝ, φυσικά, όμως είχε δώσει δημόσιο όρκο να μην τις χρησιμοποιήσει ποτέ. Συνιστούν υπαρξιακή απειλή για την ευγενή τέχνη της συγγραφής!» (σελ. 547).
Διαβάζοντας αυτές τις γραμμές θυμήθηκα μια συζήτηση πριν από 20 χρόνια, με μια μορφωμένη γυναίκα στη Γαλλία, η οποία μου είχε πει ότι ο «Κώδικας Ντα Βίντσι» θα μπορούσε να είχε γραφτεί από υπολογιστή. Ισως τελικά η εξέλιξη των Μεγάλων Γλωσσικών Μοντέλων να είναι μια ειρωνική εκδίκηση της λογοτεχνίας απέναντι σε όσους βολεύτηκαν με δοκιμασμένες συνταγές και απέφυγαν το απρόβλεπτο και επισφαλές πεδίο της τέχνης.
Ο Μπράουν γράφει φιλόδοξα θρίλερ, που μπορούν να διασκευαστούν εύκολα στον κινηματογράφο ή στην τηλεόραση. Δεν μπορεί κανείς να υποτιμήσει τους προβληματισμούς, ούτε τις υπέρμετρες φιλοδοξίες του, αν και το έργο του στερείται του βάθους που θα του έδινε μερικά επίπεδα ακόμα. Παρ’ όλα αυτά, καταφέρνει κατά καιρούς να συλλαμβάνει κρίσιμα διακυβεύματα της εποχής, διαθέτοντας ευαίσθητες κεραίες.
Στο «Μυστικό των μυστικών» ο Μπράουν επανέρχεται στο σταθερό του σχήμα. Ο καθηγητής Ρόμπερτ Λάνγκτον καλείται να λύσει μια νέα αλυσίδα γρίφων. Στο πλευρό του βρίσκεται η ικανότατη νευροεπιστήμονας δρ Κάθριν Σόλομον, η οποία εξαφανίζεται από τις πρώτες κιόλας σελίδες. Ενα τερατόμορφο πρόσωπο, που παραπέμπει ευθέως στο Γκόλεμ της εβραϊκής παράδοσης, εισβάλλει στην αφήγηση. Ακολουθεί ένα ανθρωποκυνηγητό με φόνους, καταδιώξεις, ανατροπές και δύο αμήχανες ερωτικές σκηνές, όλα τοποθετημένα σε εμβληματικά τοπόσημα της Πράγας.
Ο Μπράουν αναζητεί τις απαντήσεις στη νευροεπιστήμη και στην ΤΝ. Κάνει μια απόπειρα να συμπεριλάβει και την εικονική πραγματικότητα, αλλά εκεί το σχέδιο χάνει το ενδιαφέρον του. Στον πυρήνα της αφήγησής του, ο μεγάλος κακός είναι ένας γνώριμος στόχος: η CIA, η οποία εργαλειοποιεί την επιστήμη, αδιαφορώντας εντελώς για τις φιλοσοφικές και υπαρξιακές διαστάσεις της έρευνας. Η CIA κλέβει ευθαρσώς τη δουλειά της δρος Σόλομον και κάνει πειράματα σε ανθρώπους, προσαρτώντας στους εγκεφάλους τους εμφυτεύματα. Ολως τυχαίως, το πειραματόζωο των αμερικανικών μυστικών υπηρεσιών είναι… μια Ρωσίδα. Στο απόρρητο σχέδιο, που εκτυλίσσεται στα έγκατα μιας ευρωπαϊκής πρωτεύουσας, ετοιμάζεται ένα δυστοπικό μέλλον, όπου ο απομακρυσμένος έλεγχος του νου γίνεται πραγματικότητα. Υπαίτιος τελικά είναι ένας αξιωματικός που ξέφυγε. Και κάπως έτσι μένει ανέγγιχτη η άρρωστη δομή.
Ο Μπράουν αναζητεί τις απαντήσεις στη νευροεπιστήμη και στην ΤΝ. Κάνει μια απόπειρα να συμπεριλάβει και την εικονική πραγματικότητα, αλλά εκεί το σχέδιο χάνει το ενδιαφέρον του.
Το επιστημονικό θρίλερ είναι μια ιδιαίτερα επίκαιρη φόρμα, που αξιοποιεί τα ευρήματα της επιστήμης για να ικανοποιήσει την περιέργεια και το ενδιαφέρον του κοινού. Στην πορεία επιχειρεί να θέσει μερικά μεγάλα ερωτήματα, όπως το «μπορεί η επιστήμη να βρει τι συμβαίνει όταν πεθαίνουμε;», εν προκειμένω, που απαιτούν γνώση, ακρίβεια και αφηγηματική σπίθα. Δεδομένης της φόρμας, και των περιορισμών τους, τα επιστημονικά θρίλερ συνομιλούν με την εποχή κι εκφράζουν καθολικές αγωνίες. Εδώ ο Μπράουν προειδοποιεί για τον κίνδυνο να μετατραπεί η επιστήμη σε όπλο και πολιτικό εργαλείο στα χέρια ανεξέλεγκτων εξουσιών. Αν διαβούμε αυτό το σύνορο οριστικά, θα γεννηθούν τέρατα σαν το Γκόλεμ, και προγράμματα σαν το «Μεταίχμιο» του μυθιστορήματος.
Οταν οι θεσμοί καταρρέουν και δεν μπορούν να εγγυηθούν πια την ασφάλεια των πολιτών, το μέλλον επαφίεται στον ηθικό κώδικα των ηγετών και του καθενός μας χωριστά.
«Ποιος φυλάει τους φύλακες;» ρωτάει ο Λάνγκτον την Αμερικανίδα πρέσβειρα. Η διπλωμάτις εγγυάται ότι θα αναλάβει η ίδια την προστασία του πειραματόζωου. Οταν οι θεσμοί καταρρέουν και δεν μπορούν να εγγυηθούν πια την ασφάλεια των πολιτών, το μέλλον επαφίεται στον ηθικό κώδικα των ηγετών και του καθενός μας χωριστά. Η καχυποψία του Λάνγκτον, και του Μπράουν κατ’ επέκταση, απέναντι στο κράτος είναι δικαιολογημένη. Τη στιγμή όμως που καταρρέει η εμπιστοσύνη στους φύλακες, τίποτα δεν αναδύεται ως ευοίωνη προοπτική. Είναι η ώρα των τεράτων. Αυτό περιγράφει με τον τρόπο του ο Μπράουν. Οι αναγνώστες μένουμε με την πίστη σε μερικά φωτισμένα μυαλά που ξέρουν να λύνουν γρίφους. Αν περιμένει κανείς όμως να μάθει ποιο είναι το μυστικό των μυστικών, θα απογοητευτεί. Ο μεγαλύτερος γρίφος δεν είναι αυτός που προβάλλεται, το μυστήριο του θανάτου, αλλά η ίδια η ζωή. Οσοι έχουν καλές ιδέες, ας τις καταθέσουν.
Νταν Μπράουν, Το μυστικό των μυστικών
μτφρ.: Χρήστος Καψάλης, εκδ. Ψυχογιός, σελ. 930.
