Την περίοδο 2000-2025 το ελληνικό θέατρο αντιμετώπισε τρεις σοβαρές προκλήσεις: προσφυγικό ζήτημα, οικονομική κρίση και πανδημία. Οι δραματουργοί θεματοποίησαν κυρίως την προσφυγική και την οικονομική κρίση, αλλά η πανδημία επηρέασε σημαντικά τη λειτουργία κυρίως των μικρών θιάσων, οι οποίοι είχαν ήδη υποστεί τη μείωση των επιχορηγήσεων λόγω μνημονίου.
Η κατάσταση είναι ιδιαίτερα περίπλοκη στη θεατρική πράξη γιατί οι διάφορες συνιστώσες της –δραματουργία, σκηνοθέτες, ηθοποιοί, κοινό– εξελίσσονται παράλληλα και δυναμικά με ρυθμούς που απηχούν άμεσα, ή έμμεσα, τις αλλαγές και τις νέες αναζητήσεις, ανάλογα με την ευαισθησία και την κινητικότητα που παρουσιάζουν οι διάφοροι συντελεστές.
Οι μοντέρνες αφηγηματικές φόρμες συνυπάρχουν με τα κλασικά κείμενα και σταδιακά τόσο ο σκηνοθέτης όσο και ο ηθοποιός απελευθερώνονται από την ηγεμονία του κειμένου. Ενας ποιητικός και κοινωνικός ρεαλισμός αναδύεται στην ελληνική δραματουργία και αφορά τον αυτοπροσδιορισμό των δραματικών προσώπων στο τοπίο των κοινωνικών ανισοτήτων, της ύπαρξης του «ξένου», του «άλλου», του «διαφορετικού», της ελληνικότητας, της ταυτότητας ή της woke κουλτούρας. Ελεύθεροι αυτοσχεδιασμοί συνυπάρχουν με ζωντανά σατιρικά στοιχεία και ως προς τη δραματική φόρμα, ένας έντονος πολιτικός προβληματισμός εκφράζεται σε μονολόγους ή σε κείμενα μεταδραματικού χαρακτήρα που υλοποιούνται σκηνικά σε ποικίλα είδη, όπως οι περφόρμανς ή τα ακτιβιστικά δρώμενα.
Ενας ποιητικός και κοινωνικός ρεαλισμός αναδύεται στην ελληνική δραματουργία και αφορά τον αυτοπροσδιορισμό των δραματικών προσώπων στο τοπίο των κοινωνικών ανισοτήτων, της ύπαρξης του «άλλου», του «διαφορετικού», της ελληνικότητας.
Το ενδιαφέρον των σκηνοθετών όλο και πιο συστηματικά μετατοπίζεται από τη δραματουργία προς την παράσταση και αυτή η μετατόπιση ενισχύεται από την έλευση της ψηφιακής τεχνολογίας στις παραστατικές τέχνες. Νέοι όροι εισάγονται στη θεωρία και στη θεατρική κριτική: θέατρο «ντοκουμέντο», «θέατρο της πραγματικότητας», «εικαστικό», «μεταδραματικό» , «τηλεοπτικό», «ψηφιακό» θέατρο.
Σκηνοθέτες στον πρώτο ρόλο
Σκηνοθέτες όπως ο Λευτέρης Βογιατζής, ο Γιάννης Χουβαρδάς, ο Βασίλης Παπαβασιλείου, ο Θεόδωρος Τερζόπουλος, ο Θωμάς Μοσχόπουλος, ο Στάθης Λιβαθινός, ο Αντώνης Αντύπας, ο Γιάννης Κακλέας, ο Δημήτρης Τάρλοου, που έθεσαν τις βάσεις για την ανανέωση του θεάτρου από τη δεκαετία του 1990, συνέχισαν και στον 21ο αιώνα να ικανοποιούν τα αιτήματα μιας πολιτιστικής αναμόρφωσης που οι ίδιοι όρισαν με σαφήνεια ως αισθητικό ζητούμενο.
Αλλωστε, η ανάληψη της καλλιτεχνικής διεύθυνσης του Εθνικού Θεάτρου από τον Γ. Χουβαρδά (2007-2013) έδωσε μια πνοή εξωστρέφειας σε όλα τα πεδία και την ίδια εξωστρέφεια καλλιέργησε και ο Γ. Λούκος ως καλλιτεχνικός διευθυντής του Φεστιβάλ Αθηνών (2005-2015) την ίδια περίοδο.
Η επόμενη γενιά σκηνοθετών, όπως ο Δημήτρης Καραντζάς, ο Αρης Μπινιάρης, ο Εκτορας Λυγίζος, ο Σίμος Κακάλας, ο Γιάννος Περλέγκας, ο Γιώργος Παλούμπης, ο Μάριο Μπανούσι, ο Μάνος Καρατζογιάννης, ο Νίκος Διαμαντής, ο Γιάννης Καλαβριανός, ο Γιώργος Τσουρής, δοκιμάζονται σε μοντέρνες δραματικές φόρμες αλλά και σε μια ευρεία γκάμα δραματικών ειδών.
Ιδιαίτερα σημαντική και εξαιρετικά παραγωγική είναι η παρουσία των γυναικών σκηνοθετών, όπως η Κατερίνα Ευαγγελάτου («The doctor», 2024), η Αργυρώ Χιώτη («Χαλεπάς», 2022), η Λένα Κιτσοπούλου («Μ.Α.Ι.Ρ.Ο.Υ.Λ.Α.», 2009), η Ιώ Βουλγαράκη («Εκάβη», 2023), η Αικατερίνη Παπαγεωργίου («Μεμοράντουμ», 2024), η Μαρία Μαγκανάρη («Mισάνθρωπος», 2022), η Ελενα Καρακούλη («Τrue West», 2025), η Κατερίνα Μαυρογεώργη («Καρυάτιδα», 2024), η Μαριάννα Κάλμπαρη («Αλμανάκ», 2012), η Αμάλια Μπένετ («Τα φώτα της πόλης», 2023), η Μαρία Πρωτόπαππα («Αντιγόνη» του Ανούιγ, 2022).
Ιδιαίτερα μετά την πανδημική κρίση, παρατηρείται μια δυναμική επανεκκίνηση του θεατρικού συστήματος και έξαρση του ενδιαφέροντος ενός θεατρικού κοινού συχνά ετερόκλητου και ανομοιογενούς που αναζήτησε το ζωντανό θέατρο μετά τον δίχρονο εγκλεισμό. Το ζήτημα των απανωτών sold out οφείλεται αναμφίβολα στην αύξηση της κατανάλωσης στον τομέα του πολιτισμού και το θεατρικό προϊόν ως πολιτιστικό αγαθό καταναλώνεται και αυτό μαζικά.
Το διάγραμμα των παραστάσεων που ακολουθεί φωτίζει το θεωρητικό περίγραμμα των εξελίξεων και των μετασχηματισμών που υλοποιήθηκαν στην πρώτη 25ετία του αιώνα μας στο πεδίο της θεατρικής τέχνης, της πιο ζωντανής από το σύνολο των παραστατικών τεχνών.
1. «Εθνικός ύμνος», κείμενο – σκηνοθεσία: Μιχαήλ Μαρμαρινός, Θέατρο Θησείον, 2002. Ενα εθνικό σύμβολο γίνεται τίτλος θεατρικού έργου και ταυτόχρονα ένα από τα πρώτα μεταδραματικά κείμενα του 21ου αιώνα.
2. «Βερενίκη» του Ρακίνα, σκηνοθεσία: Γιάννης Χουβαρδάς, Θέατρο του Νότου, 2005. Πρωταγωνιστές η Αμαλία Μουτούση, ο Ακύλλας Καραζήσης, ο Νίκος Κουρής και soundtrack το «Ne me quitte pas» του Ζακ Μπρελ.
3. «Το γάλα» του Β. Κατσικονούρη, σκηνοθεσία: Νίκος Μαστοράκης, Εθνικό Θέατρο, 2006. Το έργο ανήκει στη δραματουργία του «ξένου». Εξαιρετική η ερμηνεία της Μάνιας Παπαδημητρίου στον ρόλο της μητέρας από την πρώην Σοβιετική Ενωση.
4. «Αντιγόνη», σκηνοθεσία: Λευτέρης Βογιατζής, Επίδαυρος, 2006. Η ερμηνεία της Α. Μουτούση στον ρόλο της Αντιγόνης θεωρείται ορόσημο.
5. «Μ.Α.Ι.Ρ.Ο.Υ.Λ.Α.», κείμενο – σκηνοθεσία: Λένα Κιτσοπούλου, Εθνικό Θέατρο, 2009. Ενας μονόλογος αφιερωμένος στη γυναικεία ανεξαρτησία.
6. «Πεθαίνω σαν χώρα» του Δ. Δημητριάδη, σκηνοθεσία: Μιχαήλ Μαρμαρινός, Φεστιβάλ Αθηνών, 2007. Ενα «σχεδίασμα μυθιστορήματος» αφιερωμένο σε μια χώρα που καταρρέει.
7. «Νεκρή ζώνη» του Χ. Πίντερ, σκηνοθεσία: Αντώνης Αντύπας, Απλό Θέατρο, 2008. Ο Ηλίας Λογοθέτης καταθέτει μια ανεκτίμητη ερμηνεία στον ρόλο του Σπούνερ.
8. «Αμάραντα», κείμενο του Π. Μάτεσι και της Γ. Μπασδέκη, Bijoux de kant, 2016. Η Bijoux de kant επιχειρεί με έμφαση στο εικαστικό στοιχείο την ανασύνθεση της εθνικής ταυτότητας μέσα από την ανάκληση γνώριμων τοπίων της ελληνικότητας συνδυαστικά με ένα βλέμμα queer.
9. «Αλμανάκ» της Μ. Κάλμπαρη, σκηνοθεσία: Κ. Μπαρμπούρης, Θέατρο Τέχνης, 2012. Η αποτύπωση του μωσαϊκού μιας κοινωνίας σε «καιρούς απίστευτης και απάνθρωπης κρίσης».
10. «Γκόλφω» του Σ. Περεσιάδη, σκηνοθεσία: Ν. Καραθάνος, Εθνικό Θέατρο, 2013. Δραματικό ειδύλλιο που αφηγείται μια τραγική ερωτική ιστορία με φόντο την εξιδανικευμένη εικόνα της ελληνικής υπαίθρου του 1893.
11. «Η μεγάλη χίμαιρα» του Μ. Καραγάτση, σκηνοθεσία: Δημήτρης Τάρλοου, Φεστιβάλ Αθηνών, 2014. Το εμβληματικό μυθιστόρημα του Μ. Καραγάτση διασκευάζεται από τον Δ. Τάρλοου σε μια παράσταση με τεράστια επιτυχία.
12. «Σιχτίρ ευρώ, μπουντρούμ δραχμή, θα πεις κι ένα τραγούδι», κείμενο – σκηνοθεσία – ερμηνεία: Β. Παπαβασιλείου, Θέατρο Τέχνης, 2015. Σατιρικός, καυστικός μονόλογος με τη μορφή περφόρμανς.
13. «Αγριος σπόρος» του Γιάννη Τσίρου, σκηνοθεσία: Ελένη Σκότη, Θέατρο Επί Κολωνώ, 2015. Κοινωνικό έργο της δραματουργίας του «ξένου». Εξαιρετικός ο Τάκης Σπυριδάκης στον ρόλο ενός ιδιοκτήτη καντίνας σε παραλία ελληνικής επαρχίας.
14. «Στέλλα κοιμήσου» του Γιάννη Οικονομίδη, Εθνικό Θέατρο, 2016. Το έργο γράφτηκε με τη δημιουργική συμμετοχή των ηθοποιών της παράστασης κατά τη διάρκεια των προβών. Ο θεατρικός λόγος σε κάθε παράσταση διαμορφώνεται ζωντανά με βάση ένα δομημένο σενάριο και εξελίσσεται σύμφωνα με την «ειδική θερμοκρασία» της επαφής ηθοποιών και θεατών.
15. «Η Δημοκρατία του Μπακλαβά», σύλληψη – σκηνοθεσία: Ανέστης Αζάς, Φεστιβάλ Αθηνών, 2021. Επιτυχημένο δείγμα του ψευδοντοκιμαντέρ, θεάτρου-ντοκουμέντο, με επίκεντρο την αναζήτηση της ταυτότητας στο ψηφιακό σύμπαν της παγκοσμιοποίησης.
16. «Αντιγόνη» του Ζ. Ανούιγ, σκηνοθεσία: Μαρία Πρωτόπαππα, Θέατρο Τέχνης, 2022. Μια ερευνητική σκηνοθετική εργασία στο έργο του Ανούιγ.
17. «Πέρσες», σκηνοθεσία: Δ. Καραντζάς, Επίδαυρος, 2022. Μια εκσυγχρονιστική σκηνοθετική αντίληψη της αισχύλειας τραγωδίας.
18. «Μια άλλη Θήβα» του Σέρχιο Μπλάνκο, σκηνοθεσία: Β. Θεοδωρόπουλος, Θέατρο του Νέου κόσμου, 2022. Ενα πολυεπίπεδο έργο με άξονα την ανδρική ταυτότητα, την ψυχική ασθένεια και τον ερωτισμό.
19. «Goodbye, Lindita» του Μ. Μπανούσι, Πειραματική Σκηνή Νέων Δημιουργών του Εθνικού Θεάτρου, 2023. Μια σιωπηλή αφήγηση αφιερωμένη στον θρήνο.
20. «Μισάνθρωπος» του Μολιέρου, σκηνοθεσία: Μαρία Μαγκανάρη, Θέατρο Θησείον, 2022. Η Μαγκανάρη σκηνοθέτησε αυτό το δύσκολο έργο της μολιερικής πινακοθήκης με ουσιαστική γνώση, ευαισθησία και έμπνευση, αναδεικνύοντας όλες τις πτυχές της «σοβαρής κωμωδίας».
21. «Ορέστεια», σκηνοθεσία: Θ. Τερζόπουλος, Φεστιβάλ Αθηνών, 2024. Εμβληματική παράσταση που άφησε ένα ισχυρό αποτύπωμα στον τρόπο ανεβάσματος της αρχαίας τραγωδίας.
22. «Περιμένοντας τον Γκοντό» του Μπέκετ, σκηνοθεσία: Θ. Τερζόπουλος, Στέγη, 2024. Ο σκηνοθέτης περιπλανήθηκε στον λεκτικό λαβύρινθο του μπεκετικού γρίφου και ερμήνευσε αυτό το αριστούργημα της παγκόσμιας δραματουργίας ως μια σύγχρονη φιλοσοφική αλληγορία.
23. «The doctor» του Ρόμπερτ Αϊκ, σκηνοθεσία: Κατερίνα Ευαγγελάτου, Αμφι-θέατρο, 2024. Το δραματουργικό εύρημα της ελεύθερης επιλογής του ασθενούς είναι ενδιαφέρον στον βαθμό που δεν χάνεται στη σωρεία των θεμάτων, όπως ο αντισημιτισμός, ο σεξισμός, η ομοφοβία, η κατάτμηση των ανθρώπων σε φυλές και είδη, η απομάγευση της θρησκευτικής πίστης.
24. «Μήδεια» του Μποστ, σκηνοθεσία: Γιάννης Καλαβριανός, Επίδαυρος, 2022. Ο Καλαβριανός σκηνοθέτησε το έργο με άξονα την ιδιαίτερη υποκριτική δύναμη της Γαλήνης Χατζηπασχάλη.
25. «Η άνοδος του Αρτούρο Ούι» του Μπρεχτ, σκηνοθεσία: Αρης Μπινιάρης, Θέατρο ARK, 2023. Ευλύγιστη, δυναμική και εκκωφαντική παράσταση, με έμφαση στην αισθητική των κόμικς και της καρικατούρας.
26. «Ο Ρόζενκραντζ και ο Γκίλντενστερν είναι νεκροί» του Τομ Στόπαρντ, σκηνοθεσία: Στάθης Λιβαθινός, Θέατρο Οδού Κυκλάδων, 2023. Μια γλυκόπικρη φάρσα για τους αντιήρωες του περιθωρίου της τραγωδίας του Αμλετ, που τα βάζουν με τα μεγαθήρια της Ιστορίας και καταλήγουν να έχουν το γνωστό ένδοξο – άδοξο τέλος.
*Η κ. Ρέα Γρηγορίου είναι διδάκτωρ Ιστορίας – Δραματολογίας ΑΠΘ.
