Η δημιουργικότητα θα σώσει τον κόσμο ή, εάν θέλουμε να είμαστε πιστοί στο αυθεντικό απόφθεγμα, «η ομορφιά θα σώσει τον κόσμο». Αυτό κατηγορείται ότι πιστεύει ο πρίγκιπας Μίσκιν, ο πρωταγωνιστής του γνωστού μυθιστορήματος του Ντοστογιέφσκι, από τον φιλοξενούμενό του Ιππόλυτο Τερέντιεφ, γεγονός που τον καθιστά στα μάτια του τελευταίου «Ηλίθιο». Μελετητές έχουν ασχοληθεί με το απόφθεγμα και το πραγματικό του νόημα, μεταξύ αυτών και ο Σολζενίτσιν κατά την ομιλία του στην απονομή του βραβείου Νομπέλ Λογοτεχνίας. Η επικρατούσα ερμηνεία είναι ότι ο Ντοστογιέφσκι εννοούσε τη χριστιανική ομορφιά ως το μέσο που θα σώσει τον κόσμο, η οποία πηγάζει από την αγάπη του Χριστού για την ανθρωπότητα. Αυτό είναι το λογικό συμπέρασμα αν περιοριστούμε στη μελέτη του Μίσκιν ως πρωταγωνιστή του μυθιστορήματος. Εάν όμως επεκτείνουμε τη μελέτη μας στο ευρύτερο έργο του Ντοστογιέφσκι, και ιδίως στα μη μυθοπλαστικά του κείμενα, προκύπτει μια ελαφρώς πιο σύνθετη κοσμοθεωρία. Δεν είναι μόνο ο Χριστός που θα σώσει τον κόσμο, αλλά και ο εκλεκτός λαός του θα συμβάλει σε αυτό. Και ποιος είναι αυτός ο λαός; Οι Ρώσοι, φυσικά. Θα το πράξουν διαδίδοντας το μήνυμα του Χριστού για την ομορφιά στην αγάπη με το πιο ισχυρό μέσο που έχει στη διάθεσή του ο άνθρωπος, τις τέχνες.
Ο Πούσκιν και οι Ρομαντικοί
Οι εν λόγω πεποιθήσεις του Ντοστογιέφσκι εκφράζονται ξεκάθαρα στην περίφημη ομιλία του για τον Πούσκιν από το 1880. Εδώ ο Ντοστογιέφσκι γράφει πως «το να γίνεις γνήσιος Ρώσος σημαίνει να επιδιώξεις τελικά να συμφιλιώσεις όλες τις ευρωπαϊκές αντιπαραθέσεις» και αναγνωρίζει την τέχνη του Πούσκιν ως υπέρτατη έκφραση αυτής της τάσης. Σύμφωνα με τον Ντοστογιέφσκι, ο Πούσκιν είχε την ικανότητα να απεικονίζει μη ρωσικούς χαρακτήρες με μεγαλύτερη αυθεντικότητα από οποιονδήποτε άλλον συγγραφέα. Παρ’ όλα αυτά, η συγκεκριμένη ικανότητα να αποδέχεται το διαφορετικό χωρίς να το αντικειμενοποιεί δεν ήταν απλά ίδιον του μεγάλου Ρώσου καλλιτέχνη, αλλά το εθνικό χαρακτηριστικό των Ρώσων και δη του απλού ρωσικού λαού. Κατά τον Ντοστογιέφσκι, οι Ρώσοι χωρικοί ζούσαν ακόμη σύμφωνα με τις πανανθρώπινες αξίες της πνευματικότητας και της συλλογικότητας, που στην περίπτωση της Ρωσίας εμφανίστηκαν μαζί με τη γένεση του έθνους στον Ορθόδοξο Μεσαίωνα. Με άλλα λόγια, οι χωρικοί δεν είχαν επηρεαστεί από τις δυτικότροπες μεταρρυθμίσεις που εισήγαγε ο Μέγας Πέτρος, οι οποίες υποτίθεται έφεραν μαζί τους μισανθρωπικές αξίες, όπως ο υλισμός και ο ατομικισμός στη ρωσική κοινωνία, αλλά επικράτησαν μόνο στα ανώτερα στρώματα, ξεκινώντας από τις αρχές του 18ου αιώνα. Οι παραπάνω ιδέες δεν αποτελούν πρωτοτυπία του Ντοστογιέφσκι, αλλά εξέφραζαν πολλούς ακόμη συγγραφείς της «Ρωσικής Θρησκευτικής Αναγέννησης», οι οποίοι με τη σειρά τους επηρεάστηκαν από το δυτικό κίνημα του γερμανικού Ρομαντισμού. Οι Ρομαντικοί φιλόσοφοι είχαν ήδη αποδώσει στη Γερμανία το χαρακτηριστικό της συμπεριληπτικής ταυτότητας και τον ηγετικό ρόλο για την ένωση της ανθρωπότητας. Η ρωσική διανόηση του 19ου αιώνα απλώς αντικατέστησε τη Ρωσία με τη Γερμανία και καθιέρωσε μια ιδεολογία που συνεχίζει να προσδιορίζει το έθνος μέχρι και σήμερα, έστω και με κατάφωρα διαστρεβλωμένο τρόπο.
Στην κοσμοθεωρία του κορυφαίου συγγραφέα, οι Ρώσοι θα σώσουν τον κόσμο από δυτικότροπες υποτίθεται αξίες, όπως ο υλισμός και ο ατομικισμός, διαδίδοντας το μήνυμα του Χριστού για την ομορφιά στην αγάπη με το πιο ισχυρό μέσο που έχει στη διάθεσή του ο άνθρωπος, τις τέχνες.
Πράγματι, μελετώντας το φαινόμενο του πουτινισμού, παρατηρούμε μια ενδιαφέρουσα συνθήκη. Σε αντίθεση με ένα τυπικό εθνικιστικό καθεστώς, δεν αντιλαμβάνεται τη ρωσική ταυτότητα με αποκλειστικούς όρους, π.χ. με βάση τη φυλετική καθαρότητα. Αντιθέτως, ισχυρίζεται ότι οι Ρώσοι είναι οι υπερασπιστές και προστάτες των άλλοτε οικουμενικών αξιών της πνευματικότητας και της συλλογικότητας, οι οποίες έχουν σε μεγάλο βαθμό χαθεί από τις σύγχρονες κοινωνίες, ιδίως στη Δύση. Αυτό σημαίνει ότι κάθε έθνος που θέλει να επιστρέψει σε αυτές τις αξίες και να τις προστατεύσει πρέπει να στραφεί προς τη Ρωσία. Στον ρόλο της εγγυήτριας, η Ρωσία οφείλει να συμβάλει επίσης με τον πολιτισμό της, γεγονός που θα οδηγήσει τα εκάστοτε έθνη να αναπτύξουν μια ευρύτερη ρωσική ταυτότητα παράλληλα με τη δική τους.
Ο βίαιος μεσσιανισμός του Κρεμλίνου
Μέσω αυτής της θεώρησης ο πουτινισμός είναι σε θέση να παρουσιάσει τη Ρωσία, όχι απλά ως ένα έθνος, αλλά έναν «συμπεριληπτικό» πολιτισμό, ο οποίος είναι προσηλωμένος σε ένα μεσσιανικό όραμα να σώσει τον κόσμο από τον υλισμό και τον ατομικισμό της Δύσης. Σε αντίθεση όμως με τη διανόηση του 19ου αιώνα, η οποία πίστευε ότι το συγκεκριμένο όραμα, όπου η Ρωσία θα ηγείτο των εθνών για τη δημιουργία μιας ειρηνικής παγκόσμιας κοινότητας, θα πραγματοποιούνταν μέσω της δημιουργικότητας και ιδιαιτέρως της τέχνης, το σημερινό καθεστώς προωθεί το όραμα μέσω της γεωπολιτικής και διά της βίας.
Εν τέλει, εάν κάτι ανταποκρίθηκε ειλικρινώς στο κάλεσμα της διανόησης του 19ου αιώνα, αυτό ήταν τα μοντέρνα κινήματα της «ρωσικής» και σοβιετικής τέχνης – αρχιτεκτονικής, όπως ο Συμβολισμός και η Πρωτοπορία, που παρομοίως είχαν τις ρίζες τους στη Δύση. Το έπραξαν όμως με τον δικό τους προοδευτικό τρόπο. Εάν ο Ντοστογιέφσκι και οι λοιποί έβλεπαν στην πολυεθνική μορφή της αυτοκρατορίας το δυναμικό των Ρώσων να ενώσουν όλη την υφήλιο, καλλιτέχνες και αρχιτέκτονες, όπως ο Καντίνσκι, η Γκαντσαρόβα, ο Μαλιέβιτς και ο Λεονίντοφ προώθησαν με τις δημιουργίες τους μια ταυτότητα που δεν έβαζε τη Ρωσία υπεράνω των υπολοίπων, αλλά ήταν πολυπολιτισμική, χρησιμοποιώντας αναφορές τόσο από την ευρύτερη ανατολικοσλαβική παράδοση όσο και την ασιατική. Ταυτόχρονα τα έργα τους διέπονταν από μια πνευματικότητα, η οποία αποσκοπούσε να επηρεάσει πέρα από εθνικά υπόβαθρα. Το υπερφυσικό θέαμα αυτών των έργων όφειλε να ανυψώσει και κατά συνέπεια να ενώσει τους θεατές σε μια παγκόσμια κοινωνία «ανώτερων» όντων.
Σε αντίθεση με τη διανόηση του 19ου αιώνα, η οποία πίστευε ότι η Ρωσία θα ηγείτο των εθνών για τη δημιουργία μιας ειρηνικής παγκόσμιας κοινότητας, μέσω της δημιουργικότητας και ιδιαιτέρως της τέχνης, το σημερινό καθεστώς προωθεί το όραμα μέσω της γεωπολιτικής και διά της βίας.
Το γεγονός ότι μια βίαιη και απολίτιστη σύγχρονη δικτατορία και ένα από τα πιο καινοτόμα και καρποφόρα κινήματα του Μοντερνισμού φαίνεται να έχουν κοινή ρίζα, θυμίζει τη διάσημη παρατήρηση του Αϊζάια Μπερλίν σχετικά με την ικανότητα της Ρομαντικής σκέψης να χρησιμεύει ως εφαλτήριο τόσο για προοδευτικά όσο και για αντιδραστικά φαινόμενα. Εμμένοντας στην πρώτη συνθήκη μπορούμε να επιχειρηματολογήσουμε ότι η «ρωσική» και σοβιετική τέχνη και αρχιτεκτονική μπορούν και σήμερα να λειτουργήσουν ως πηγή έμπνευσης για δημιουργικότητα και μάλιστα σε παγκόσμιο επίπεδο. Διότι, ό,τι παρουσίασα μέχρι στιγμής, είναι στην πραγματικότητα διαφορετικές ιστορικές προσπάθειες της ρωσικής κοινωνίας να γεφυρώσει τις αντιθετικές δυνάμεις μεταξύ του αυτοπροσδιορισμού και του ουμανισμού. Αυτό όμως δεν είναι ένα αποκλειστικά ρωσικό φαινόμενο. Το ίδιο χάσμα χαρακτηρίζει τον δυτικό πολιτισμό, όπως είναι έμφυτο σε κάθε κοινωνία που έχει επηρεαστεί από τα διδάγματα του Ρομαντισμού και κατά συνέπεια του Διαφωτισμού. Οι σύγχρονες δυτικές κοινωνίες ομοίως ακροβατούν ανάμεσα στην ανάγκη για μια εθνική αφήγηση και στην ανάγκη να ανήκουν σε μια ευρύτερη κοινότητα κοινών αξιών, είτε αυτή ονομάζεται αμερικανικός πολιτισμός είτε ευρωπαϊκά ιδεώδη. Ωστόσο, το πράττουν με πολιτικές θεωρίες και ιδεολογίες που υποστηρίζονται από κρατικούς, οικονομικούς και θρησκευτικούς θεσμούς – μια διαδικασία που ανέκαθεν οδηγεί σε αποικιοκρατικές και ιμπεριαλιστικές συμπεριφορές.
Η τέχνη ως πυξίδα
Εναντι, λοιπόν, του «αναθερμασμένου» εθνικισμού, των αμφιβόλου ηθικής ενώσεων (Ε.Ε., ΝΑΤΟ) και της βαλτωμένης υστερο-καπιταλιστικής παγκοσμιοποίησης, η τέχνη και η αρχιτεκτονική μπορούν να υψώσουν το δικό τους ανάστημα και να ικανοποιήσουν την ανάγκη των συγκεκριμένων κοινωνιών για ένα εθνικό αφήγημα, αλλά και το όραμα ενός ενωμένου κόσμου. Να καταδείξουν ότι η εκάστοτε εθνική ταυτότητα είναι το αποτέλεσμα συνύπαρξης και όχι καθαρότητας, αλλά και να προάγουν την «ουδέτερη» πνευματικότητα της δημιουργικότητας ως το μέσο που μπορεί να φέρει λαούς πιο κοντά – ακόμη και αυτούς που δεν γειτνιάζουν γεωγραφικά ή ιστορικά. Τέτοιες προσπάθειες που προωθούν τη συμπεριληπτικότητα και την οικουμενικότητα, όχι από πάνω προς τα κάτω αλλά μέσω μιας οργανικής εμπειρίας, είναι, κατά τη γνώμη μου, υψίστης σημασίας για κάθε σύγχρονη προσπάθεια να γεφυρωθεί πραγματικά το χάσμα μεταξύ του «εθνικού» και του «διεθνούς» ή να επαναπροσδιοριστεί εποικοδομητικά η θέση της Δύσης απέναντι στον υπόλοιπο κόσμο.
*Ο κ. Αλέξανδρος Πρωτοπαππάς είναι δρ Ιστορίας και Θεωρίας Αρχιτεκτονικής στο Πανεπιστήμιο ΕΤΗ της Ζυρίχης.
