Η Τεχνητή Νοημοσύνη (Τ.Ν.) επιφέρει ήδη σαρωτικές αλλαγές σχεδόν σε κάθε πτυχή της σύγχρονης ζωής και ο κόσμος του βιβλίου δεν θα μπορούσε να μείνει ανεπηρέαστος. Μολονότι βρίσκεται ακόμη στα σπάργανα και, στην πραγματικότητα, κανείς δεν ξέρει πώς, πόσο και προς τα πού θα εξελιχθεί, η πρωτόγνωρη αυτή τεχνολογική επανάσταση διεκδικεί ενεργό ρόλο στο λογοτεχνικό οικοσύστημα, υποσχόμενη νέες δυνατότητες σε συγγραφείς, εκδότες και αναγνώστες.
Ταυτόχρονα, όμως, εγείρεται ένα σύνθετο πλέγμα ηθικών διλημμάτων και ερωτημάτων που, ανάμεσα σε άλλα, αφορούν την ίδια τη φύση της δημιουργικότητας. Ενδεικτικά: Ποια είναι η οντολογική θέση του βιβλίου ως σταθερού και ολοκληρωμένου αντικειμένου γνώσης; Με ποιον τρόπο η κυοφορούμενη αλλαγή στην πρόσληψη του κειμένου πρόκειται να επηρεάσει τη διαμόρφωση της ανθρώπινης σκέψης και την ικανότητά μας για κριτικό συλλογισμό; Ποια είδη θα παραμείνουν σε ανθρώπινα χέρια και ποια όχι; Κινδυνεύει άραγε περισσότερο η εμπορική, ή μήπως η λογοτεχνική πεζογραφία; Πώς μπορεί να διαχειριστεί μια άκρως ευαίσθητη αγορά, όπως αυτή του βιβλίου, μια πλημμύρα κειμένων γραμμένων από Τ.Ν.; Πόσο προστατεύονται τα πνευματικά δικαιώματα; Ποιος θα είναι ο οικονομικός αντίκτυπος στους επαγγελματίες του χώρου;
Χωρίς βέβαια φιλοδοξία να εξετάσουμε εις βάθος τη σχέση Τ.Ν. – βιβλίου, ή να αναλύσουμε τα κύρια προβλήματα που οφείλει να αντιμετωπίσει η παγκόσμια εκδοτική κοινότητα προκειμένου η τεχνολογία να λειτουργήσει ως αρωγός και όχι σαν αντικαταστάτης της ανθρώπινης δημιουργικότητας, απευθυνθήκαμε σε πέντε ανθρώπους του χώρου.
Η δημιουργία του μηδέν
Ο Γιώργος Χατζηβασιλείου, διδάκτορας Φιλοσοφίας της Τεχνολογίας (ΑΠΘ) και συγγραφέας του βιβλίου «Φιλοσοφία της τεχνητής νοημοσύνης» (εκδ. Διόπτρα), μας εισαγάγει στο θέμα: «Για πρώτη φορά εδώ και 5.500 χρόνια, από τότε που οι Σουμέριοι εφηύραν τη γραφή, γράφονται κείμενα από οντότητες που δεν είναι ανθρώπινες. Πλέον, κινούμαστε προς μια καινοφανή εποχή “συνανήκειν” της κυριότητας λόγου μεταξύ ανθρώπου και Τ.Ν. H Τ.Ν. ήδη γράφει καλύτερα από τον μέσο άνθρωπο. Δεν γράφει καλύτερα από έναν νομπελίστα ή έναν ταλαντούχο γραφιά – μα γράφει καλύτερα απ’ τους περισσότερους (και ασφαλώς ταχύτερα απ’ όλους τούς) ανθρώπους. Την καθιστά αυτό δημιουργική; Οχι. Διότι η ουσιώδης δημιουργικότητα αναδύεται όταν νέες στοχαστικές συλλήψεις εμφανίζονται ενάντια στις προϋπάρχουσες γνώσεις συλλογικής εμπειρίας. Ωστόσο, η Τ.Ν. εμφανίζει σπίθες δημιουργικότητας, όπως πολλά παραδείγματα φανερώνουν. Το πρώτο ήταν η νίκη της στο παιχνίδι ευφυΐας Go, όπου οι ειδικοί χαρακτήρισαν εξωγήινο τον τρόπο που έπαιζε, γιατί άνοιγε νέες στρατηγικές δυνατότητες που δεν βασίζονταν στην προγενέστερη ανθρώπινη γνώση. Οι νέες τεχνολογίες με αιχμή την Τ.Ν. θα μεταμορφώσουν το πώς αντιλαμβανόμαστε τι είναι λόγος και ζωή, επηρεάζοντας βαθιά τον οικουμενικό πολιτισμό. Μας καλούν να στοχαστούμε, όχι τεχνολογικά, αλλά φιλοσοφικά και πολιτικά, τις ογκώδεις ευκαιρίες και τα ογκώδη ρίσκα που κυοφορεί το φαινόμενο της Τ.Ν.».
Για πρώτη φορά εδώ και 5.500 χρόνια, από τότε που οι Σουμέριοι εφηύραν τη γραφή, γράφονται κείμενα από οντότητες που δεν είναι ανθρώπινες. Κινούμαστε προς μια καινοφανή εποχή «συνανήκειν» της κυριότητας λόγου. -Γιώργος Χατζηβασιλείου
Δεν γράφουν, σβήνουν
Ο εκδότης Κώστας Δαρδανός (Gutenberg), πρόεδρος της Ενωσης Ελληνικού Βιβλίου, με συχνές παρεμβάσεις για τα προβλήματα που θα αναφανούν στον χώρο του βιβλίου λόγω της Τ.Ν., μας λέει: «Πρόσφατη έρευνα του MIT έδειξε ότι οι φοιτητές που χρησιμοποιούν το ChatGPT παρουσίασαν χαμηλότερη γνωστική απόδοση, φτωχότερη κατανόηση κειμένου και, όπως κατέγραψαν οι αισθητήρες που φορούσαν, μειωμένη εγκεφαλική δραστηριότητα. Δικαιούμαστε, λοιπόν, να υποθέσουμε ότι και οι συγγραφείς ή μεταφραστές που “συμβουλεύονται” την Τ.Ν., αντί να γράφουν καλύτερα, στην πραγματικότητα “σβήνουν”. Οι εκδότες που χρησιμοποιούν Τ.Ν. για μεταφράσεις εκπαιδεύουν, άθελά τους, τον Μεγάλο Αδελφό Εγκέφαλο, ώστε πολύ σύντομα οι ξένοι συνάδελφοί τους να μπορούν να τους παρακάμπτουν, μεταφράζοντας απευθείας τα έργα στα ελληνικά με χρήση Τ.Ν., διαθέτοντάς τα διαδικτυακά και συνεργαζόμενοι με τοπικά μεγάλα τυπογραφεία για όσους ζητούν χάρτινο αντίτυπο. Επιπλέον, “σκοτώνουν” τους μεταφραστές για μια χούφτα ευρώ και, ταυτόχρονα, καταργούν την πολιτισμική συνέχεια της ελληνικής γλώσσας, η οποία επιβιώνει και εμπλουτίζεται, σε μεγάλο βαθμό, μέσα από τα νέα μεταφρασμένα έργα της λογοτεχνίας, της επιστήμης, της φιλοσοφίας και κάθε έργου του λόγου που απαιτεί λεπτούς χειρισμούς στην απόδοση και όχι μηχανική ανακύκλωση έτοιμων λύσεων. Οι δε δημοσιογράφοι… Ποιος μπορεί πια να πει με βεβαιότητα τι ποσοστό των κειμένων που δημοσιεύονται στον Τύπο έχει γραφτεί από άνθρωπο; Οι εταιρείες Τ.Ν. λεηλάτησαν τον πνευματικό μόχθο αιώνων και παράγουν ψευδαισθήσεις με κλεμμένα λόγια. Θα συνεχίσουμε να τις ταΐζουμε με τη δική μας σκέψη;».
Οι εκδότες που χρησιμοποιούν Τ.Ν. για μεταφράσεις εκπαιδεύουν, άθελά τους, τον Μεγάλο Αδελφό Εγκέφαλο, ώστε πολύ σύντομα οι ξένοι συνάδελφοί τους να μπορούν να τους παρακάμπτουν. -Κώστας Δαρδανός
Η μεγάλη αντίφαση
Ο σύμβουλος εκδόσεων Μιχάλης Καλαμαράς (eAnagnostis.gr, Thinking), με μακρά πείρα στον ψηφιακό μετασχηματισμό του κλάδου του βιβλίου, θέτει μερικούς βασικούς προβληματισμούς: «Μπροστά στην Τ.Ν. ο κόσμος του βιβλίου αντιμετωπίζει μια θεμελιώδη αντίφαση. Από τη μια τα πνευματικά δικαιώματα δημιουργών και εκδοτών έχουν παραβιαστεί κατά την εκπαίδευση των μεγάλων γλωσσικών μοντέλων (LLMs), δημιουργείται μια νέα τεχνολογική και κοινωνική συνθήκη επικυριαρχίας των εταιρειών Big Tech στον πολιτισμό και στις δημιουργικές βιομηχανίες και τείνει να υποτιμάται η καθοριστική συμβολή της ανθρώπινης εργασίας στα δημιουργικά έργα. Αυτό εύλογα οδηγεί στη δημόσια καταγγελία, στις δικαστικές διαμάχες και στην πίεση για ρύθμιση της Τ.Ν. Από την άλλη, όλο και περισσότεροι δημιουργοί, εκδότες και επαγγελματίες του βιβλίου αναγνωρίζουν τη μόνιμη και οριζόντια αλλαγή που φέρνει η Τ.Ν. Στη συγγραφή, στην επιμέλεια, στη μετάφραση πολλών ειδών βιβλίων, στο μάρκετινγκ, στις πωλήσεις, στην παραγωγή ebooks και audiobooks, στην ανάγνωση χρησιμοποιείται ήδη και μπορεί να χρησιμοποιηθεί ακόμη περισσότερο, ίσως περισσότερο από όσο θα θέλαμε να παραδεχθούμε σήμερα. Είναι μια πραγματικότητα που αφορά, με κάποιους περιορισμούς, και τις μικρότερες γλώσσες, όπως τα ελληνικά. Αναζητούμε όμως ακόμη το πλαίσιο, τη ροή εργασιών και τα εργαλεία για να αξιοποιήσουμε την Τ.Ν. συστηματικά και παραγωγικά, όχι μόνο πειραματικά και ευκαιριακά. Παραβλέποντας ακραία τεχνοφουτουριστικά σενάρια, η ανθρώπινη εποπτεία και επιμέλεια είναι και θα παραμείνει αναγκαία και ο άνθρωπος θα είναι το καθοριστικό στοιχείο για την πρωτοτυπία και τη δημιουργικότητα, όσο κι αν υποβοηθείται στην εργασία του από μια ενδεχομένως συνεχώς βελτιούμενη Τ.Ν. Ο κλάδος του βιβλίου θα χρειαστεί έτσι να συνεχίσει να πολεμάει ενάντια στις εταιρείες Big Tech, αλλά ταυτόχρονα να μαθαίνει και να υιοθετεί την Τ.Ν. για να μπορεί να τη διαμορφώσει και να την αξιοποιήσει προς όφελός του».
Αλλο διόρθωση, άλλο επιμέλεια
Η επιμελήτρια και υπεύθυνη εκδόσεων (εκδ. Πατάκη) Ελένη Κεχαγιόγλου μάς μίλησε για τους φόβους ενός ανθρώπου των βιβλίων: «Ο κόσμος για άλλη μια φορά αλλάζει ραγδαία, ωστόσο δεν πιστεύω ότι η Τ.Ν. θα καταπιεί την αυθεντική δημιουργικότητα – εξάλλου, ουδέποτε η τέχνη υπήρξε μαζική μόδα. Και αν δεν είχαμε άλλοτε βιβλία by ai, είχαμε ευπώλητα αμφιβόλου αξίας και θυλάκους αντίστασης σε αυτά, οι οποίοι πιστεύω και πάλι θα υπάρξουν. Και η δουλειά μου; Ως επιμελήτρια επί περισσότερα από 25 χρόνια, ξέρω ότι η Τ.Ν. μπορεί, σε έναν βαθμό, να διορθώσει βιβλία, οπωσδήποτε όμως δεν μπορεί να τα επιμεληθεί, διότι το editing παρακολουθεί πότε και αν ο συγγραφέας “χάνει” ή “προδίδει” τη φωνή του, το ύφος του, το αφηγηματικό του “σχέδιο” και απαιτεί, πέραν πολλών άλλων, συναισθηματική νοημοσύνη. Τα προϊόντα της T.N. μπορούν να μιμηθούν τη λογοτεχνική γραφή, μα όχι να συμβάλουν στο να οδηγηθεί ένα χειρόγραφο στην καλύτερη δυνατή εκδοχή του. Προϋπόθεση της ύπαρξής μας παραμένει ο εγγράμματος αναγνώστης, που ενδιαφέρεται για όλα αυτά, σκέφτεται κριτικά, εκπαιδευμένος στην αναγνώριση αξίας και νοήματος».
Εικόνες και σχέδια χωρίς ψυχή
Και οι εικονογράφοι του βιβλίου; Η Ναταλία Καπατσούλια, έμπειρη εικονογράφος παιδικού βιβλίου, μας είπε: «Πιστεύω ότι η Τ.Ν. είναι εργαλείο και ότι στα σωστά χέρια μπορεί να χρησιμοποιηθεί με θετικό τρόπο. Ομως, έχω δύο προβληματισμούς. Δεν τη θεωρώ συνάδελφο την Τ.Ν., οπότε απερίφραστα θα πω ότι η δουλειά της δεν μου πολυαρέσει. Οχι επειδή μπερδεύεται και ζωγραφίζει χέρια με έξι δάχτυλα, αλλά επειδή αυτά που φτιάχνει δεν έχουν ψυχή. Τα σκίτσα που κάνουμε εμείς οι εικονογράφοι μάς μοιάζουν. Τα σκίτσα της Τ.Ν. δεν ξέρουν πού να μοιάσουν. Είναι απρόσωπα. Δεν έχουν πραγματική σκέψη, βάθος και συναίσθημα ούτε ψυχή. Το πρώτο πράγμα που με τρομάζει είναι ότι η εικονογράφηση αποκτά ένα ολοένα και φτωχότερο αισθητικό και συναισθηματικό λεξιλόγιο. Το δεύτερο αφορά τη δημιουργική διαδικασία. Φαίνεται πως τα prompt πρέπει να δίνονται από κάποιον που γνωρίζει πώς να πετύχει όχι μόνο ένα τεχνικά άρτιο, αλλά και ένα ουσιαστικά αξιόλογο αποτέλεσμα – δηλαδή, από έναν αληθινό καλλιτέχνη. Ο άνθρωπος όμως που αποκαλούμε καλλιτέχνη φλέγεται να δημιουργήσει αυτό που έχει στο μυαλό του με τα χέρια του, τα πινέλα του, τα μολύβια του, με την ψηφιακή γραφίδα του. Δεν φλέγεται να βρει το σωστό prompt. Το δεύτερο λοιπόν πράγμα που με τρομάζει είναι το αν θα επιζήσει η ζεστή ανθρώπινη λαχτάρα για δημιουργικότητα».
